Қарсы сөйлеп, көңіл қалдырып көрмеген д.м. ~ Өлейін деп жатса да, тәкаппар шалынын басын кішірейтпейін дегені ме, сақалынан жас сорғалап, жылап тұрған Ізбастан бұрын: «кештім» деді де, ғұмыры бетіне жел боп тимеген жібектей аяулы жары бір-екі ықылық атып, жан тәсілім қылды. Өзінің кішіпейіл мінезінен ақтық сәтте де айныған жоқ, марқұм. Ү.Жлк. ~ Кәрілер өмірден өтіп кеткен, ешқашан кісінің бетіне жел боп тимеген ата– анасын айтып, аһ ұрып тұрып, артта қалған перзентіне бар жақсы пейілін арнаса, қатарлары үшін бұл қыз Мона Лизадай сұлулық періштесі әрі жаны мен тәні таза, құстардың ішіндегі ақ көгершіндей айтып тіл жеткізгісіз бір бейне еді. Қ.Түм.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
БЕТІНЕ ЖАН ҚАРАТПАДЫ (ШЫДАТПАДЫ)
Мейманасы асқан, айбарлы, сұсты адам туралы. ~ Осы үстелге уақытша емес, түпкілікті жайғасқан адамнан жаман кәрленіп, бетіне жан қаратпауға айналды. О.Сәрс. ~ Құлым атам бетіне жан қаратпайтын тәкаппар кісі, жүрегі қабынып кеткен. З.Шүк. ~ Куәлік иесі аспандағы жұлдызға қол созғандай бетіне жан қаратпайтын қаһарлы алпауыт шығар деп жорамалдапты… Д.Дос. ~ I қатын (қашып, ұрысқан боп). Ойбай-ау, мынау әлгі батыры ғой! II қатын. Бетіне жан шыдатпас кәпірі ғой. М.Әу.
БЕТІНЕ ЖАН КЕЛМЕДІ
Ешкім қарсы сөйлемейтін, абыройлы, беделі биік адам туралы. ~ Біреулер «текті тұқым» дейді, келесілер «байпатша» дейді, біреулер «мырза» дейді, әйтеуір жарық дүниеге келгелі бетіне жан келмеген, жел тимеген жақсының өзі болды. Д.Дос. ~ Бір кезде бетіне жан келтірмес атақты батырдың бұл күнде қой аузынан шөп алмас, бірадар сопыға айналуы көп жұртты қайран қалдыратын. Қ.Жұм.
БЕТІНЕ БЫЛШ ЕТКІЗДІ
Бетің бар, жүзің бар демей, ойын бүкпелемей, тура айтып салды, ~ Арудың аппақ тәнінің уылжыған жұмсақ еттері жан-тәнін балқытып, уақытына жетпей бойынан жіберіп қойды. Тікбақай қаланың қызы оның сезімін түсінбей, «импотент!» деп бетіне былш еткізді. Онсыз да күдікті жетегінде жүрген жігіттің құштары сап тыйылып, жігері құм болды. АҚ. «Дара сезім». . ~ Арудың аппақ тәнінің уылжыған жұмсақ еттері жан-тәнін балқытып, уақытына жетпей бойынан жіберіп қойды. Тікбақай қаланың қызы оның сезімін түсінбей, «импотент!» деп бетіне былш еткізді. АҚ («Дара сезім»).
БЕТІНЕ АДАМ ҚАРАҒЫСЫЗ (қылды, етті)
Бет-әлпеті жан түршігерлік күйге түскен. ~ Бет-аузы көкпеңбек ісік, киімі далба-дұлба. Пенжагының әр жерінде баттаса жабысқан қан. Бетіне адам қарағысыз аянышты. Аяғын әзер-әзер басады. Жел үрсе құлап кетердей. Солдаттар айдаған беті алаңның ортасына алып келді. І.Ес. ~ Ал еденде, кеудесіне пышақ сұғылған, фрактағы адам сұлап жатыр. Бет-жүзі әжім-әжім, солған, адам қарағысыз. Қызметшілер ол адамның кім екенін саусақтарындағы жүзіктерінен ғана білді. О.Уай. ~ Қатар ойнап- күліп өскен соң бірін- бірі қимай, іздей ме … Әйтеуір жаны бәйек таппайды. Көз алдында өлгенге қиналады- ау дейім, ондайда бетіне адам қарағысыз, бұзылып кетеді- ау, бұзылып кетеді. Қ.Ысқ.
Бет-жүзін адам шошырлықтай күйге келтірді, масқарасын шығарды. ~ Бұл Күлпаштың бүгінгі әдеті емес, көптен бергі әдеті. Жағын суалдырып, жүзін сарғайтып адам қарағысыз қылып барып, ақырында ісікке айналдырған осы әдет, осы шыдамдылық. Б.Май. ~ Малға жығып алдым. Жүздеп жылқы, бестеп жамбы, тай-тұяқ бердім. Не көрдім алғанда? Оң жақтан-ақ жанымды жылытып пейілін бір шешкен жоқ. Әкесінің үйіндегі қылжағы — еркелігі, асаулығы болсын. Ал ендігісі не? Жоқ, мен мұны еркінсіте алмаймын. Не жеңіп қатын: қылам, не бетіне адам қарағысыз етіп абиырын төгем… І.Жан.
БЕТІНЕ (БЕТКЕ) СОҚТЫ
Айыбын бетіне басып айтты, табалады, әшкереледі, бетін қайтарды. ~ Ақын мен жазушы, шынайы қаламгер елінің елеулісіне, халқының қалаулысына айналады екен. Ақынның мұңын мұңдап, жоғын жоқтайтындар молаяды екен. Кірушілер де, көрушілер де тергеушіге әлгі бір ауыз өлеңді бетіне соғып, маңдайына ұратын болды. С.См. ~ Тауда жатқан өзіңе Қараман келер — құрдасың. Қатын деп кеткен сөзіне, Бетіне сонда соғарсың. «Қара Қыпшақ Қобыланды». ~ Содыр-сотқарды тыю жолында қатуланып бекінген Оспан өз ішінде дәл өзінің ағасы болса да, Тәкежанды да осындай қырына алмақшы. Кімге болсын тура сөзін таймастан бетке соғып, қатты айтатын Оспан осылардың өздеріне болыс болмай тұрған күнінде де қатты соқтығатын. М.Әу.
БЕТІНЕ (БЕТКЕ) БАСТЫ
Әлдебір жөнсіз ісін айтып, ұялтты, күнәсін бетіне басып, әшкере қылды. ~ Дүйім елге әйгілі боп, абиұры кеткен қызды қалай алады. Екі сөздің бірінде құрбы-құрдас бетіне басады ғой. О бір сүйегіне басылған, кетпес таңба ғой. Бірақ құдайшылыққа келгенде, Ақбілек сорлыда не жазық бар? Ж.Айм. ~ «Көке-ау, құдай жоқ деп оқытқан өзіңіз емес пе едіңіз, кеше», дейді. Қырық жыл мұғалім болғанымды бетіме басып тұр. Н.Дәу. ~ Екі жақ бұндай теке-тірестен ештеңе өнбесін біліп, енді бопсаға көшті. Түрікмендер қазақтың жерді алғанымен қоймай, қайда көшсе де өкшелеп, малын малша, жанын жанша қиып, елді тоздырып бара жатқанын бетке басты. Ә.Кек.
БЕТІНЕ (БЕТ ҰШЫНА) ҚАНЫ ТЕПТІ
Әлдебір ерекше сезімнен (ұяттан, қуаныштан) жүзіне қан жүгіріп, беті нарттай жанды; әлдебір сезім жүрегін тебірентіп, бетіне қан жүгірді. ~ Халел не дерін білмей бетіне қаны теуіп, көзіне жас кеп қалды. Сандық дегенде үйдегі сары жез белбеулі сандықша есіне түсіп, шалдар тап сол сандық туралы айтып отырғандай өне бойы шымырлап қоя берді. С.Жүн.~ Халел не дерін білмей бетіне қаны теуіп, көзіне жас кеп қалды. С.Жүн. ~ Монтаны пішін, бидай өңді Сырға бәйбішенің түндей тұнық қара көзі жарқ етіп, ақ тісі ашылып күлгенде бет ұшына қаны тепті. Күйеуіне еңкейіп сыңғырлап күлді. С.Ел. ~ Ал, сүйінші! — деді көкесі. — Келін босанды. Түгелхан деген бір жаман немелі болдық! Лып етіп бетіне қаны тепті Шегенің. Екі езуі екі құлағына жетті. С.Ел.
БЕТІНДЕ ҚАН ОЙНАДЫ
Жүзі нұрланды. ~ Тәрбиесі, күтімі жақсы сәбилердің бәрі де, беттерінде қаны ойнаған көрікті, балтырлары бесіктей ет-жеңді… С.Мұқ. ~ Әй, балам, жүр шайыңды іш те екі шелек су әкеліп қой. Ана інішегің оянған соң, сонымен болатыныңды сезіп тұрмын. Ол оянғанша бар істі бітіріп алайық, – дейді анасы. Өзі – қунақ. Ыңқыл–сыңқылы да сезілмейді. Бетінде қан ойнап, мейірлене қараған көзі нұр шашады. АҚ. «Өткен өмір…»
БЕТІНДЕ ҚАН ЖОҚ, СӨЛ ЖОҚ
Өңі сұп-сұр, қуқыл тартқан. ~ Үйге шегір көз, бетінде қан жоқ, сөл жоқ, қатқан сары жігіт кірді. Түрі кісі өлтірген адамдай сұсты екен. Есіркегеннің бойы әлденеге дірілдеп кетті. І.Ес. ~ Өзі жоқта Ақбөкенді Наурызбайдың алғанын Байтабын естіген тәрізді. Әзер жүріп келеді. Бетінде қан жоқ, сөл жоқ, тістеніп алған. Ал Кенесары жаққа тесіле қараған көзінде бір ғажайып қайғы тұна қалған. І.Ес. ~ Күн шалмаған боп-боз бетінде қан-сөл жоқ, көзінің айналасында білінер-білінбес күлгін көлеңке бар, қуқыл — сарғыш реңді бет-әлпетін түгелдей май басып, немесе ісініп кеткендей. Л.Тол.

