БЕТ АЖАРЫ

Кескін-келбеті, өңі, жүзі, дидары, сұлулығы. ~ Ертеңінде көп шәкірттің қатарында Қартқожа да партаға отырды. Бет ажары — бақ, орыны — ұжмақ болды. Жүрегі неғып жарылып кетпеді десейші! Ж.Айм. ~ Жобасы, жас кезінде сымбатты да, сұлу да болған кісі. Денесі етейе жасы егделене, сымбатының сұлулығы ыдыраған, бет ажарының көркі – күлімдей, ойнақши қарайтын көздерінде қалған. С.Мұқ. ~ Ат дүрсіліне елеңдеп келіншек басын көтерді. Бет ажарында қауіп пен шаттық арбасып, қайсысының үстем келерін білмеген дағдарыс. Б.Май.

БЕТ АЖАРЫ Read More

БЕТ (БЕТІН) ЖЫРТТЫ

а) Салт-ғұрып бойынша әйелдің өлген жақынын жоқтағанда дауыс салып, зарлап жасайтын әрекеті. ~ Қара қағаздың айтқаны рас деді. Менен жарты сағат бұрын өлді. Тура осылай, көз алдымда жатып жан тапсырды деді. Орақтың апасы бетін жыртып, дауыс салып қоя берді. М.Мағ. ~ Бәйбіше, тоқалы бет жыртып, дауыс салып жылағаны, Қыпшақбоздың қасиет, мәртебесін өлеңге қосып, жоқтағаны естіген елдің көкірегінде тұнып қалды. А.Кем. ~ Үйдің сыртына лақтырылған көкпарды байқамаған Зағипа дауыс сап қоя берді. Артынша бетін жыртып тастады. Зейнел- Нәби жалма- жан атына мініп, шаба жөнелді. Т.Әл. ~ Екі бірдей боздағынан айрылған кейуана бетін жыртып шашын жұлып, жер тырналап жатыр екен. Б.Тоғ.~ Анна апа жан жолдасын қара жамылып, көп жоқтады; қазақтың қатындарындай бетін жыртып, шашын жайып жырлаған жоқ, үнсіз егілді. М.Қаб.
ә) Дау-дамай шығарып, күш көрсетті, жүз шайысты; біреуге көңіліне келетін сөз айтты, бетін қайтарды. ~ Шырағым, бала басыңнан болайын деп тұрған жігіт екенсің. Бірақ елдің өсегін жинап әкеліп, менің бетімді жыртқаның, маған ұнап отырған жоқ. Ә.Шәр. ~ Бүгінгі игі жақсыны ауылыңа жиып алып, осылайша басқа соқ! Абыройын төк! Бет жырт, уә, перде жырт! Балаға да, малшы-жалшыға да құрық бер!.. Бұза бер!— деп, қолын бір-ақ сілікті. М.Әу. ~ Мен білем, сен ешкімнің бетін жыртқың келмейді. Сенің маған «Өзім білемің» көп дегенің сияқты, сенде жақсы көру сезімі көп, ал жек көру сезімі жоқ. Анау – құның болса, мынау – мінің. Соны білемісің сен? З.Қаб.
б) Әйелдердің біреуге таң қалып, я табалап, «Ұят-ай!» деп, бетін шымшуы. ~ Аласа бойлы қартаң әйел қолындағы ұршығын жол-жөнекей иірген бойымен келіп тұра қалып, бетін жыртып, аузын сылп еткізді: «Сұмдық-ау, мына Күреңбайға не болған, іс-міс жоқ қайда кеткелі жатыр!» С.Ом. ~ Ауылдың қатындары Торғын велосипедке мінген сайын бетін жыртатын. «Қанша бастық болса да қыз баланы шайтанарбада селкілдетіп қойғаны несі? К.Қаз.

БЕТ (БЕТІН) ЖЫРТТЫ Read More

БЕТ-ЖҮЗІҢ (БАР) ДЕМЕЙ

Еш қаймықпай, жасқанбай, әй-шайға қарамай.. ~ Пыш-пыш әңгімеге мүлдем жоқ, айтарын бет-жүзің демей ақтара салатын тура мінезінен қыздар тұрмақ жігіттердің өзі қаймығып қалатын. Н.Әліш. ~ Осылайша біздің қоғамда қалыптасқан моралдық-парасаттылық нормаларының қаншалықты құлдырағанын бетің-жүзің демей жіпке тізіп айтып бердіңіз. Қ.Сартқ. ~ Түсте ары келіп, бері келіп бет-жүзің бар демей пергілеген сергітер леп бар. М.Қаб. ~ Мінезі шәлкестеу адам. Қазір мына науқан кезінде бос жүрген адам көрсе бет-жүзің бар демейді, бірдеңе деп тастар. C.Мұр.

БЕТ-ЖҮЗІҢ (БАР) ДЕМЕЙ Read More

БЕТ-ЖҮЗІНЕ ҚАРАМАЙДЫ (ҚАРАМАЙ)

Батыл, тік мінезді, ешкімнен именбейтін адам туралы. ~ Турашыл қарт әділдікке келгенде ешкімнің бет-жүзіне қарамайды. Ө.Кәр. ~ Майданға о баста қыр өмірінің қара долбарымен ашық-шашық барып қалған қазақ жігіттерінің соғыстың бет-жүзіне қарамайтын тезіне түсісімен өстіп жұтынып шыға келетінін өз басынан білетін. М.Қаб. ~ Дүниенің де бет-жүзіне қарамай қайыр-садақаны мол-мол үлестірген. А.Сей. ~ Бұл сөзге шешем ашуланған. Әшейінде сыйлайтын Жұмекеңнің бет-жүзіне қарамай: ― Егер осы жалғызды елдің он баласынан артық етіп, оқытып, өсірмесем Күлшәрі атым құрысын! – дегенде Жұмекең не дерін білмей отырып қалыпты. Б.Тоғ.

БЕТ-ЖҮЗІНЕ ҚАРАМАЙДЫ (ҚАРАМАЙ) Read More

БЕТ-ЖҮЗІН КӨРГІСІ КЕЛМЕДІ

Әбден көңілі қалып, іргесін аулақ салды. ~ Келесі жолы да Теміржандікі сол баяғы кекесін. Кісінің сағын сындыруға келгенде мұнан өткен сұмпайы табылмас. Ақбергеннің де көңілі суыған, бет-жүзін көргісі келмейді. Қ.Жиен.

БЕТ-ЖҮЗІН КӨРГІСІ КЕЛМЕДІ Read More

БЕТ-ӘЛПЕТІ БҰЗЫЛДЫ

Ашу-ызадан түтігіп кетті. ~ Қарттың иегі кемсеңдеп, бет әлпеті бұзылып кетті. Тынысы тарылғандай, тамағының түймесін ағытты. Қ.Жұм. ~ Е, сайтан! — ызадан бет әлпеті бұзыла қалған Иван Федорович еңсесін тез көтеріп алды, — сенің өлтіреді деп осынша шыжалақтайтының не! Дмитрийдің бұл қоқан-лоқысының бәрі жай қызбалық, өзге түк те емес. Ф.Дос.

БЕТ-ӘЛПЕТІ БҰЗЫЛДЫ Read More

БЕТ-БЕТІНЕ ПЫШЫРАДЫ

Жан-жаққа тарап кетті, әркім өз бетінше күн көрді. ~ Бәдіктен Алтын Орданың басы піспей, бет-бетіне пышырай бастағанда Ақ Ордадан қалың қолмен аттанып барып, қайтадан қылыштың күші, найзаның ұшымен біріктірмек болатын атақты Орыс хан туады. Ә.Кек. ~ Патша айрылып қалған ұлы қағанаттың іргесін қосып, бет-бетіне пышырап кеткен елдің басын біріктірсем деді. Ә.Нұрп.

БЕТ-БЕТІНЕ ПЫШЫРАДЫ Read More

БЕТ-АУЗЫН ТЫРЖИТТЫ

Бет-жүзін құбылтып, ұнатпай тұрғанын байқаттаы. ~ Солдаттан қайтып келе жатқан орыс жігіті шешесінен: «мына біреулер қайдан келген?» деп маған саусағын шошайтты. Шешесі:бұл немелер бұрын жоқ еді, қайдан келгенін білмеймін, соңғы кезде қаптап кетті» деп бет-аузын тыржитты.» Қ.Ысқ. ~ Ей, қоя тұр, бауырым,— деді ол бет-аузын тыржитып,— коммунизмді жалғыз сен орнатамысың. Мына біз де барамыз деп жүрміз. Мына дачамды бітіріп алған соң менің қалай жұмыс істегенімді көр. Б.Қыд.

БЕТ-АУЗЫН ТЫРЖИТТЫ Read More

БЕТ-АУЗЫН ТҮК БАСҚАН

Сақал-мұрты күтімсіз өсіп, түрінен адам шошығандай. ~ Сорлы кедей Бақтың айтқанын істейді. Қыдыр бет-аузын түк басқан, екі көзі қылшықтан көрінбейтін жаратылыс болса керек. Сол түктердің арасынан ықыласы түсіп, көзі шалған адамға Бақ барып қонады екен. К.Қаз. ~ Етегі құлама жар екен, ол ат шылбырын тобылғы түбіне байлап, жоғарыға жаяу өрмелеген. Қарсы алдынан бет-аузын түк басқан, еңгезердей адам шыға келгенде, тілі байланып қалғаңдай болды. Б.Тоғ.

БЕТ-АУЗЫН ТҮК БАСҚАН Read More

БЕТ-АУЗЫН ҚИСАҢДАТТЫ

Бет-жүзін құбылтып, зәрін төкті. ~ Біраз сарнағаннан кейін, бақсы орнынан атып тұрып, үй ішінде денесін бұралаңдатып, қарғып, секіріп, бет-аузын қисаңдатып, көзін алартып, өзімен өзі арпалысып, жүгіріп жүріп сарнайды. Осы кезде ол есінен танған болып, аузына не келсе соны айтады, үйдегілерді сабайды, орынсыз нәрсеге ұрынады. С.Мұқ. ~ Әрі-бері зікір салып басыла бергенімізде, бақсы дік етіп ортамызға тұра қалды да, бет-аузын қисаңдатып, ышқынып айқай салды: − Ақ сөйлеңдер, жамағат! Арам ойлы адамды таппай қойман сірә да… Зияндасты ашармын, заһарымды шашармын. С.Ом. ~ Жетібай әнтек ыңғайсызданып, жасқана қарады. Екі қолының саусақтарын қайшы айқастырып, құр бет алды сыртылдата берді. Бет-аузын қисаңдатып, дағдарып тұр. С.Ом.

БЕТ-АУЗЫН ҚИСАҢДАТТЫ Read More