Жөн сөзге құлақ аспайтын кертартпа, қырсық адам туралы. ~ Жөн сөз айтып, жөндем жол көрсетiп тұрған кiнәсiз жанды мықтымсып тарпа бас салған сен емеспiсiң жаңағы?! «Байлауға көнбес доңыз, айдауға көнбес бөрiдей» ойланбай от шығардың. Құн төлегiң келмесе, құдайдан сол жiгiттiң шыбын жанының қалуын тiле, – деген ол бар зiлiн жасырмай. К.Сег.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
БАЙЛАУ ЖАСАДЫ
Шешімге келді, бел буды. ~ Оспан бөгелместен байлауын жасап: — Жәміш! Менің де айтқалы отырғаным осы еді. Енді сөзіміздің байлауы осы болсын, сен — менікі, мен сенікі! — деді. М.Әу.
БАЙЛАНЫП ҚАЛДЫ
Шыға (жүре, кете) алмай қалды, кідіріп қалды; жабысып қалғандай болды. ~ Осы бір сұмдық көріністен басым айналып, кейде тіпті көзім қарауытса да, байланып қалғандай кете алмай тұрмын, қарауға қорықсам да қарамай кетпей тұра алмаймын. Т.Ахт. ~ Онсыз да төбелесу ойында жоқ, әйтеуір басын қорғамақ Қанат жан-жақтан тарыс байланып қалған соң, ұлттық намысы тапалып, жан ашуы қабындаған Марат аясын ба, ал келіп соқты, ал келіп тырнады, ал келіп жұлды. М.Мағ. ~ Тек осы арадан көшу керек. Ол тегі осы бір құдай да ұмытып кеткен жерге шынжырмен мәңгі-бақи байланып қалған жоқ қой. Ш.Айт.
БАЙЛАНБАҒАН ҚҰЛЫНДАЙ
Ерке, бұла өскен бала туралы. ~ Гүлназым оның пәруәнә бола ойнақтап жүгірген қимылына қарап «байланбаған құлындай…» дейтін сөзді еске алған. Ж.Ахм.
БАЙЛАМҒА КЕЛДІ
Ойын қорытты, әлдебір шешімге тоқтады. ~ Қанат ойын өзінің туған әкесі Мәдиярға да, Айдынбайға да айта алмады. Дегенмен, іштей осы байламға келген. Т.Рыск. ~ «Олай болса дұрыс екен, сөйлесейік» деген байламға келіп Хасен екеуміз сол күні кешкілікте Бибі жеңгейдің үйіне келдік. C.Бег. ~ Бір күн өтті, екі күн өтті. Үшінші күні «жаттығудан кейін барамын!» деген берік байламға келді. М.Кәрім.
БАЙБАЛАМ САЛДЫ
Жан даусы шығып, азар да безер болды; дау шығарды.
~ Жүрейін деп еді, жеңгесі: — Бармашы, тетелес! — деп байбалам салып, кәне жіберсінші. Қартқожа дауысқа қарай барам деп бұлқынады. Ж.Айм. ~ Үш ұлы барлар бірін береді, екеуі қалады. Қабаққан дейтін адам екі ұлының бірін беріп, бірі қалған екен, кісі беру нәубеті айналып қайта келгенде, кемпірі байбалам салады. Ғ. Біл. ~ Мұндайда, әрине, әйелдің көз жасы батыр. Жылап-сықтап байбалам салды-ай кеп! Т.Берд. ~ Сонда да қырылдап кеберсіген тамағын мұжиған, малтақ саусақтарымен тырналай жүріп, ауыз жаппай байбалам салып бақты. Е.Мұх. ~ «Ойбу, олай болса еңбегім желге кетіп, несіне арам тер болам?» – деп, бұл да бастықтарға байбалам салған. Ә.Асқ. ~ Әйел байғұстың елді көшіріп байбаламға салып жүргені сол екен. О.Сәрс.
БАЙ БАСТАС, БАТЫР ҚҰЛАҚТАС
Әркім өз теңін жақын тұтады д.м. ~ «Бай бастас, батыр құлақтас» болмай тұра ма, Қартқожа бір танауда малай боп тұрғанда, қырылдауық Иванның малайы Доғамен бастас болатын. Ж.Айм..
БАЗЫНАҒА (БАЗЫНАСЫНА) ТҰРДЫ
Біреудің өтініш-назын орындауға уәде етті, қолқасын көтерді. ~ Аттансаңыз жолыңызды бөгеу қызға жараспайтын қылық. Бiр базына айтсам, қабыл аларсыз ба?
– Базынаңа тұрдым, Шәйлiжан. К.Сег.
БАЗЫНА СӨЗ
Өзімсіне айтылған тілек, қолқа. ~ Бұрын Қызылбикені тек жұмыс, іс жайынан ғана сөйлесетін, еркекке сүйкімі жоқ, салқын əйел деп ойлаушы еді. Бұ жолғы назды, нəзік, жатық, жастық базына сөздері ол ойын жойды: Қызылбикеге разы боп кетіп: – Не де болса, сенің айтқаныңа көндім, сен жеңдің, – деп қолын ұстады. Ж.Айм. ~ Бiз аулыңа қайта айналып жеткенше қос құсымның алыс сапар ұшпасына уәде берер ме едiң, замандас? – деп, бұл кешелi- бергi көкейге кептелген түпкi арманын базына сөзге балап, оңай жеткiзген. К.Сег.
БАЗЫНА ЖҮРМЕЙДІ
Мінезі ауыр, анау-мынау өкпе-назыңды көтере бермейді д.м. ~ Басында бәріміз де сөйткенбіз, — дедім мен күлкім тыйылғаннан кейін. — Бірақ Бауыржанға базына жүрмейді. Ә.Нұрш.
