Сөзіңе құлақ асатын, жақындығы бар адамға айтылған тілек, өтініш, наз туралы. ~ Еліне ән-жырыңды базына етіп барғанда жіберсе ше жазым етіп? Б.Тоғ. ~ Қартайған Қожаберген айтты дерсің Барғанда сәлем бере базына қып, Төрінде кәрі тарлан жатты дерсің, Өткенді ертегі — жыр қазына ғып. Н.Әбу. ~ Петькаға достығымызды базына ғып: − Олай болса маған орыс тілін үйретсеңші, ең болмаса сол кітапты оқиын,- дедім. С.Мұр.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
БАЗЫНА АЙТТЫ
Жақын адамына өзімсіне өтініш қылды, назын білдірді, қолқа салды. ~ … өзi де балдыздың базына айтарын сездiргендей жанындағыларға қарап, көзiн қысып қойған Сайын төре басқаша бiр қияға қарай сөзiн бұрған. К.Сег. ~ Аттансаңыз жолыңызды бөгеу қызға жараспайтын қылық. Бiр базына айтсам, қабыл аларсыз ба? – Базынаңа тұрдым, Шәйлiжан. К.Сег.
БАЗАРЫ ТАРҚАДЫ
Қызығы кетті, жақсы күндері артта қалды. ~ Бұрынғыдай емес, жанының жарақаты жазылған, басы қисапсыз сұрақтардан қаңырап босаған, көңілі де құсы қайтып, базары тарқаған көл секілді тыншу. О.Бөк. ~ Жаздың базары тарқап, табиғат-ана жер бетін сыпырып-сиырып, тазартып алғысы келгендей желдете ысқырады. Ү.Жлк. ~ Ақтоқтының да көктем базары тарқап, көңіліне жалбыр бұлтты, ызғарлы күз түскендей қамығып, «не болса да, енді осы әурешілік тез бітсе екен» деп өмірден, қызықтан торыға берді. С.Жүн. ~ Әйел көңіліне желік кірсе, әлдекіммен әуейіленсе тірек тапқаны, «сенің базарың тарқап», қызығың таусылғаны. М.Сүнд. ~ Сәмбіл талдай солқылдаған арулардың жанарыңды жаулап алатын бұрынғы ажары азып, базары тарқаған. С.Дос.
БАЗАРЫ КӨТЕРІЛДІ
Қадірі өсті, құны артты. ~ Бейсембі. Олар 11 старшыннан — 2 старшын Жәрке, 3 старшын Бәйке, 5 старшын Қоскені алдық деп отыр. Ендігі майданның үлкені осы өздеріңнің алтыншыларыңда болады, Әбділдәнің базары көтеріліп тұр. Алтыншы жеңіп берсе, ол шарыққа шықты. М.Әу.
БАЗАРДАН ҚАЙТТЫ
Ғұмырының көбі өтіп, азы қалған адам туралы. ~ Өмірдің мән- мағынасы қосу мен алу екеніне осылай көзі жетті. Шүкір, өзі жер ортасынан асты, базардан қайтты. Қ.Түм. ~ Кей күндері кемпір екеуі қатар-қатар жайғасқан кино кино көрерменінше ауа сыртындағы кеңістікке телмірген күйде алақандарын тізелеріне қойып күн ұзақ отырады. Зейнеткер қария мен мектеп жасына жетпеген бала бұдан басқа не істемек? (Кейін ойласа, ол бір базардан қайтқан, бірі о жаққа енді ғана бет түзеген екі адамның дәл жолдары түйіскен тұсы екен). М.Мұқ. ~ Дүние шіркін бір қалыпта тұрмайды ғой. Буын ауысады, кәрінің орнын жас ұрпақ басады. «Көп жасаған кәрінің құрдасы қалмайды» дегендей, ойлап отырсам, біздің де қатарымыз сиреп қалған екен – ау… Біз базардан қайттық, сендер ентелеп енді келе жатырсыңдар. Мәңгі тарқамайтын өмір базары деген осы! — деп сол жүдеу тартып, көкірегін қарс айыра күрсінді. Қ.Жұм.
БАЗАРҒА САЛДЫ
Саудаға түсірді; әлдебір затын не жеке басының әлдебір қасиетін тиімді пайдалануға тырысты, өткізбек болды; құнын бағамдады, жақсы-жаманын айырды. ~ Кейбіреулердің бар өнері, мақсаты киімін түзетпек, жүріс- тұрысын түзетпек болады да, мұнысын өзіне бар дәулет біледі. Бұл істерінің бәрі өзін көрсетпек, өзін- өзі базарға салып, бір ақылы көзіндегі ақымақтарға «бәрекелді» дегізбек. Абай. ~ Әркім барын базарға салып, мал таппақ, күнелтпек қой. Шәкет те көзін сатып күлгірленіп отырғаны — күнелтудің карасы. Ж.Айм. ~ Сен неге жатырсың? — Ат ұрладым. Ишим уезінен ат ұрлап әкеліп, базарға салып тұрған жерден ұстап алды. М.Дәул. ~ Жаман болсам шөпірліктен қуыңыз. Екі қолға бір жұмыс табылады. Ал мені жақсы, жаман деп осы қазір базарға салмақсыздар ма?! Бағамды асырын, не жасырмай- ақ қойыңдар. М.Сүн.
БАЗАР ШЫҚТЫ
Керегін іздеп, базар аралады. ~ Шешесі қыз жасауын дайындаумен, қат-қат көрпе-төсек, ондаған пар киім-кешек тігумен ұзақ күнді кеш қылса, әкесі қыс ортасы ауа сонау Ойдағы Бесқалаға (қарақалпақ қалалары) базар шығатын болды. С.Ел.
БАЗАР НАРҚЫ
Тауардың базардағы құны. ~ Атына сөйлесіп көріп едім, «Базар нарқынан артық сұрамайын. Өзің көріп тұрсың, бірнеше адам қызығып келіп, мінезінен тайқып кетті», деп атының сырын айтты. С.Бег. ~ Е-е, базардағы еттің көтерілуі де содан екен ғой, – деп Қарасай базар нарқын естігенше асыға түсті. С.Жүн. ~ Әсіресе, Итекенің қаратікен тұзы базардың нарқын көтеріп тұрған. Дәмі күшті, әрі жалт-жұлт етеді. Б.Тоғ.
БАЗАР ҚУАЛАДЫ
Сауда-саттықпен айналысты. ~ Бала — шаға уайымы арадай анталаған соң, біразы базар қуалап, сауда- саттыққа бой ұрды. Ә.Асқ.
БАЗ КЕШТІ
а) Түңілді, күдер үзді; тіршіліктен безді, тентіреп кетті. ~ Ата-баба дәстүрінен баз кешуге айналдық. И.Сап. ~ Шәріпханның ойынша, мен осының бәрінен баз кешіп, мақұлдық білдіруім керек пе?! Ж.Шәк. ~ … ұзақ ғұмырдан еңбегім – еш, тұзым – сор күйде баз кешіп бара жатқан менің жаным тыншу табар деп пе едің?.. К.Сег. ~ Біреулер алақанда аяланып, майға оралып өссе дүниеде өз басы ғана еркін, ерке болып жаратылғандай асқақтап ойына не келсе соны істейді де, басына болымсыз іс түскенде күрт түсіп, тірі тозақты бір ғана өзі тартқандай күйгелектеніп, жалғанның жарығынан баз кешеді. Ш. Рах.
ә) Өмірден өтті, қайтыс болды. ~ Әрине, Әлімқұлов жас кезінде өмірге құштар жан болатын. Серілік те құрды. Кейін дүниеден баз кешті. С.Шай. ~ Баз кештің бе, әке?! Жан тапсырдың ба, жазатайымда, Бітпес демі жоқ мәңгі ешкімнің де, Кетті ме арман аза бойында. К.Мырз.
