Қайта-қайта айтылып, құлақты сарсытқан мәселе туралы. ~ Өткен күндер бір түрлі жиренішті болса да, айта-айта жиренішті жақтары ұмытылып, сұлу жақтары көбейіп, ертегі тәрізденіп кетті. Ж.Айм. ~ Жігіттер жолға түсті. Қара тоқтыны айта-айта Шалқардың да жағы талған. Бәркелет былқ етпейді. З.Шүк. ~ Айта–айта шаршадық. Жетеді. Енді құда түсіп, өзіміз әпереміз. Сосын енші бөліп, жеке шығарамын. Т.Әбд. ~ Не болғанын мен айта-айта жалықтым. Жұрт бір түрлі сені үсіздікпен тыңдайды. Б.Соқ..
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙТАҚҚА ЕРДІ
Біреудің арандатуына, өсек-аяңға құлақ асып, жетегінде кетті, айтқанын істеді.~ Ал егер де олар Саймаранның маған қарсы атқан оғы, шапқан қылышы болса ше? Айтағына еріп қабатын иті болса ше? Ол иттер мені кеше соның айтағымен талаған жоқ па? Адам айтақтаушыдан бұрын айтаққа еріп келіп қапқан итті ұрмай ма? Бұл да сол сияқты емес пе? Ә.Әб. ~ «Очерки по истории калмыкского народа» деген кітаптарында қалмақ тарихшылары: біз өз трагедиямызды өзіміз жасадық, айтаққа еріп тыныш жатқан ағайын қазақтарда неміз бар еді деп жазады. Қ.Ысқ. ~ Байлық қуып, елін, жерін сатып кеткен кейбіреулердің айтағына еріп, арандап қалмайық! Ж.Сүл.
АЙТАҚҚА ЖЕЛІККЕН ИТТЕЙ
Біреудің айдап салғанына бола кім-көрінгенге соқтығатын содырлық туралы. ~ Қамшысын білеген қанды ауыз қаныпезер шабарлар, айтаққа желіккен иттей үш сорлыға сап ете түсті. С.Бег.
АЙТАҚТАҒАНҒА ҮРІП, АЙДАҒАНҒА ЖҮРЕДІ
Біреудің айтқанынан шықпайтын, жат десе жатып, тұр десе тұрып дағдыланған бишаралық жөнінде. ~ Қой, қалқам, мені соншалық айтақтағанға үріп, айдағанға жүретін сорлы санама. Біле білсең, өз басымның еркіндігі – өзімде. Тек ар-ожданым алдында ғана тізе бүге аламын. О.Бөк.
АЙРАН-АСЫР
1.Аң-таң, қайран қалды. ~ «Тапа-тал түсте қайдан келген жау?» – десіп бұл жақтағылар айран-асыр. Ш.Құм. ~ Күдік-күмәншіл адамның айран-асыры: — Әуелі мен ешкімге сенбеуші едім,
Енді маған ешкім сенбейтін болды. И.Сап. ~ Не түн емес, не күндіз емес, бір ала-көлеңке бола қалды. Біз бұл сияқты әуе құбылысын бұрын көрмеген айран-асырмыз. Әлде бұл мына соғыстың ылаңы ма екен деп те ойлаймыз. С.Бег.
2. Мәз-мейрам, қуанышында шек жоқ. ~ Назымда ішек жоқ. Үш-төрт мәрте құлаған бізге су шашып айран-асыр. Шын бақытты еді. С.Сағ. ~ Көшеге түнеймін — ау деп отырғанда мынадай жайлы құттыханадан бір — ақ шыққанына өз — өзінен айран-асыр шал: «Шіркін, немере де тәтті -ау… — деп жоғары оқу орнын бітірген соң астанада қызметте қалған үлкен баласын ойлады. Н.Сер.
3. Ас та төк, ұлан-асыр, есепсіз мол. ~ Ана шам жанған үйде үлкен әңгіме боп жатқанын, ертең Шынар апам күйеуге шықса, айран-асыр той болаты
АЙНАДАЙ МӨЛДІР
Тап-таза, тұнық. ~ Июнь жұлдызының оны күні Көксеңгір, Шақпақ, Ақшатаудың айнадай мөлдір, мұздай суық бұлақты өңірі аң үйлі ауылға толған. Шәк. ~ Биыл бұл өлкенің суы да мол еді. Сонау ойда, көз ұшында, жарқыраған — шарасынан суы асып, айнадай мөлдіреп жатқан көл көрінеді. М.Әу.
АЙРАН-АСЫР БОЛДЫ (ҚАЛДЫ, ҚЫЛДЫ)
Қатты таң қалды, таң-тамаша болды; жағасын ұстады.
~ – Уай, таң атпай біздің ауылда адасып жүрген қайдағы «Мерседес»? – деді Төлеш айран-асыр болып. Ж.Шағ. ~ Шатыр
ішіндегілер: «Апырау, мына неменің есі дұрыс па?» — дегендей, көздерінің аласымен қарап, айран-асыр болды. Ә.Кек. ~
Баяғыда көріп едім дегенмен, адам өзгеріп кете береді екен. Қыз бой жетіпті. Бой жеткендігі болар, тіпті әдемі болып кетіпті.
Тоқтастың өзі де айран-асыр қалды. Т.Нұрм. ~ Үн-түнсіз кетіп қалып, көктен түскендей немересін алып келіп, «Қожабекті
құдай жылатты» деген жұрттың тілін желбезегінен тізген балықтай бір сымға шаншып, бүкіл елді айран-асыр қылатын сол
сәтті арман етті. Т.Әб. ~ Сол Бөкен қатын-қалаштың ортасында тұрып, өзіне медреседен кем болмаған түрмедегі екі айын
есіне қайта түсіріп, ұзақ ойланды да, төбеден ұшып өткен әлгі пәленің аэроплан екенін айтып, елді айран — асар қылғаны.
Сөйтіп, Ақсуатт
АЙНА-ҚАТЕСІ ЖОҚ (АЙНА-ҚАТЕСІЗ)
Тұп-тура, артық-кемі жоқ; аузынан түскендей. ~ – Құрық тигенде шыңғырғаны, құла дүзге қашқаны айна қатесіз. – Өз құлағыңмен естідің бе түге?! Д.Дос. ~ «Қыз Жібекті» жатқа білген екенсің. Мектеп сахнасында талай рет тақпақ оқыпсың. Рас па?.. М е р у е р т. Рас. Айна қатесі жоқ!.. Қ.Ысқ. ~ – «Ұлт дәстүрі – заңнан биік» деген сөзді бір жерден көзім шалғаны бар еді. Бұл айна-қатесіз тіркес деп білемін. Ж.Баб.
АЙРАН-АСЫРЫ ШЫҚТЫ
Таң-тамаша болды. ~ – Немене, төрешiге жолығып келе жатырсыңдар ма? – Бұл ләмнiң мәнiсiн түсiне алмаған ана одан сайын айран-асыры шыға аңтарылды. Ә.Ыб. ~ Аяқ астынан айран-асыры шықты, өйткенi, бұл Сапар екенiн түпте отырып-ақ жазбай таныды. Ә.Ыб.
АЙНАЛАСЫНА (ТӨҢІРЕГІНЕ) ҚЫДЫРА ҚАРАДЫ
~ Бүгін шалқымаған, қуанбаған қазақ- қазақ бола ма?- деп, айналасына қыдыра қараған. Т.Рыс. ~ Жә, ол кісінің Кеңес үкіметіне жағатыны қалай?– деп сұрады Ираннан келген діндар Мұхаметкерім. Алакөзімен айналасына қыдыра қарап қойып. – Қайдан жағады? Қылмысы басынан асып атылып кетті… Т.Рыс. ~ Таңғы тәтті ұйқылары осылай ашылған жұрт арасынан кең маңдайлы қыр мұрынды қой көз толқынды қара шашты ақ құба жігіт төңірегіне көз қыдыра қарады, көзінің оң жақ астындағы әдемі меңі мен мұрнының ұшына аумай салынған құс шоқығандай қара қалы жарасқан ол сөз бастап… Н.Абд.

