Біреудің кінәсін басқаларға жайған жоқ. ~ Не көрсем де артымда елім бар екен ғой, азға өкпелеп, көпке топырақ шашпайын деп, елде қала бердім. С.Жүн.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЗҒЫНДЫҚ ЖОЛ
Адамды адамшылық қасиеттерден айыратын іс-әрекет, ілім, әдет-дағды. ~ Өңшең бәдбахыттар қазіргі күнде балаңды әкеден бөліп алып азғындық жолға түсірсе, күндердің күнінде жұрттың қойынындағы қатынын тартып алады әлі. С.Ом. ~ Басына қиын-қыстау іс түссе болды, ел-жұрт еріксіз екіге бөлініп кетеді. Бірі — нақұрыс пен надан. Ішінен іріп, ішімдікке салынады. Екіншісі — естісі мен ересегі. Дінге ділін аударып, ділмарлық жолға түседі. Алғашқысы азғындық жол-дағы, кейінгісі аз күндік алданыш. Әйтпесе, қазақ діншіл болса, бұрын қайда жүрген? И.Сап. ~ Денсаулықтарыңа тиімді деп, жап—жас жігіттерді азғындық жолына салатын кімдер? Солардың өзі. Созға шалдыққан соң барып, білгішсініп — бәлсініп, емдеп жатқандары өздерінше. Л.Тол.
АЗҒЫНДЫҚҚА ЖЕТЕЛЕДІ
Адамгершілік қасиеттерден айырып, жамандыққа бастады. ~ Жастар араққа үйір болмауы керек. Арақ адамгершіліктің, азаматтықтың, ақылдың жауы. Арақ азғындыққа жетелейді. Ә.Нұрш.
АЗҒЫРУЫНА (АЗҒЫРУҒА) ЕРДІ
Түлен түртті; өсек-аяңға құлақ асты, біреудің жорта айтқан сөзіне елікті; айдап салуына көнді. ~ Еңбекші казак-орыс бауырлар! Бұлардың соңына еріп, бұлардың алдауына, азғыруына еріп, текке бүлініп жүрмейік. Бірлесейік!.. — дедік. С.Сей. ~ Іле жақтағы Жоңғар еліне қарай шауып бара жатқан екі салт аттыны көріпті, Ноянның Құралайдың азғыруына еріп, Жоңғар еліне қашқанына енді ешкім шек келтірмеді. І.Ес. ~ Сот мәжілісінде халың алдында осы сөзінен танбай, «мені ешкім зорлаған жоқ, өз еркіммен шықтым» деп тұрса не демекпін? Мұның терістігін қалай дәлелдеу керек. Немен дәлелдеу керек? Қыздың азғыруға еріп кеткенін қандай нәрселер ыспаттай алады? Х.Ес.
АЗДЫ КӨПКЕ ТЕҢГЕРДІ
Бұқара халықтың, көпшіліктің мүддесі үшін күрескен ер туралы. ~ Қарағай найза өңгерген, Өзінің жұртын меңгерген, Азды көпке теңгерген, Аттанған жаудан келмеген. А.Байт. «Ер Сайын». ~ Алдына дабыл төңкерген, Артына сауыт бөктерген, Аламанға дем берген, Азды көпке теңгерген… А.Байт. «ҚҚҚ». ~ Қарағай найза өңгерген, Азды көпке теңгерген, Атымын тауып әр істің Ақылмен ойлап меңгерген Бұлдырық қари – мен едім. «Мақпал — Сегіз».
АЗУ ТІСІ АЛТЫ ҚАРЫС
Айбаты зор, зәрлі де сұсты дұшпан. ~ Азу тісі алты қарыс секратар, кімге жонынан сипатушы еді? Қанат мұны қас-қағымда мұрындықтап, желпілдетіп жетегіне қалай ала қойды екен, е?! Т.Рыс. Құла дүзде қыр аңындай жорытып, мезгіл кешкен, Тегіміз бір жылқы деген мал едік. Досқа дала, Дұшпандарға тар едік. Азу тісі алты қарыс Қамаса да қыр бөрісі ордалы Ала алмайтын, бірімізді олжа ғып. С.Ел.
АЗАР ДА БЕЗЕР БОЛДЫ
Жаны шырқырап, қарсы болды, ат-тонын ала қашты; жаны қалмады. ~ Бірақ құдалық жайын сөйлескенде Полина: «Құдай сақтасын! Мылқауға қатын боп не қара басыпты. Аулақ! Аулақ!» деп азар да безер болды. М.Мағ. ~ Арслан осы ойын жайлап Хадишаға айтқанда тоқалы бірден суынып: – Мен ешқайда кетпеймін, Таупан екеуміз осы үйде қаламыз. Қызметшілер бар, баламды өсіріп отыра берем, – деп азар да безер болды. С.Досж. ~ Айкүміске бай боламын деп жүнді ауыз Қызылкөз кіріп келгенде ала шұбар ымыртта анасын алып кеткен қабасақал қайтып оралғандай Өтеудің аза бойы тітіркеніп, азар да безер болғаны осыдан да шығар. Қ.Ысқ.
АЗУ ТІСІ БАЛҒАДАЙ (ПЫШАҚТАЙ)
Ерекше күшті, сұсты, қажырлы да қауіпті. ~ Қасқыр, расында өліп қалыпты. Қаншық қасқыр екен. Дерткен емшектері бауырына сыймайды. Үлкендігі тайшадай. «Азу тісі балғадай» дейтін көкжалдық өзі!.. С.Мұқ. ~ Тоқта… Олардың қайсысында тісін сақылдататын өнер бар еді? Және мынау, кім де болса, өмірі тісі ауырмаған, азу тісі балғадай біреу. Ә. Нұрп. ~ Өзі жем іздеу үшін ағаштың түбіне едәуір есейіп қалған, азу тісі балғадай сарымағын қарауылға қойып кетті. Міне дүниенің пәлесі! Б.Қыд.
АЗАМАТ АТ ҮСТІНДЕ
Қиын-қыстау заман, қилы кезеңде ел іші алаңдаулы; ер адамдар не нәрсеге де сақадай сай. ~ Қартқожа жасаққа келсе, азамат ат үстінде екен. Төмпейдің бетінде топ. Басқылар ортада. Бір-екі кісіге жігіттер қамшысын білеп, ақырып, төніп-төніп қояды. Ж.Айм. ~ Ел жайлауда. Аспан шайдай ашық, күн ыстық, ұп еткен жел жоқ. Сонда да дала толқыған теңіздей астаң-кестең. Азамат ат үстінде. Ақсақал, қарасақал кеңесте. Аһлаған, жылаған, гөй-гөй тартқан әйелдер үні тұтасып, ауыр, азалы, әрі ызалы ғажап бір күйге айналып тұр. Ғ.Мұс.
АЗАН САЛДЫ
1. Діни адамдардың намаз алдында дауыстап, жар салып окитып дұғасы туралы. ~ Көземіз майға, Көзіміз жасқа кенеліп, Азан салайық: — Оянғын, баба, оянғын. Хан менен бектен, Молда мен шонжар, күштіден, Дейді ғой Сізді қиянат көріп ішті деп. М.Мақ.
2. Даңғаза қылды, даланы (үйді) басына көтерді. ~ Дәркембайға да қамшы жауып кетті. Әр үйдің есігінен қарап тұрған қатын-бала азан салды. М.Әу. ~ Әменді бар қазақ алқасының шарай тобы алдынан жыра тартып, осылайша жапа шектіріп алып бара жатқанда, жертабандатқан күйігіне шыдай алмай сол Мұстапа азан сала айғайлап: — Дүние қара — аң! Дүние қараң!!! — деп жіберді. Ж.Ахм.

