а) Көңілі бұзылып, жүрегі елжіреді. ~ Енді ежелгі мекеніне қайтқысы келіпті. Өте қиын болды. Ел болып үгіттеп, тоқтата алмады. Кетті. Рахман-Ата ауылы тостаған соғыстырып, буыны босап айрылысты. М.Мағ. ~Түйіншектерін арқалап, балаларын жетектеп, шұбырып кетіп жатқан босқындар көз алдына келді. Қатал кезде буынын босатқан осы бір көріністен арылғысы келіп, генерал атын тебініп желе жортып кетті. Т.Ахт.
ә) Күші қайтты; әлсіреді; ыңғайына құлады. ~ Байжан үйге кіргенде не болғанын білмеді… Буыны босады, кісіге қарауға жүзі шыдамады, төмен қарады, әжесінің тасасына жасырынып тұрды. А.Байт. * Жұрт мақтап жүрген балуан, ер, өлеңші, өнерлі, топ басы Байманға не бетінен, не тамағынан, не аузынан, не тілінен сүйгізерін білмей, қай жерінен сүйсе де алғандай емес, буыны босап кетті. Ж.Айм. * Е-е, солай деңіз… Онда мәселе басқа, – деп, милиционердің буыны босай бастаған кезде, оған жапа шегуші азамат көнбей, ыршып түсіпті. О.Сәр.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
БУЫНЫ БЕКІП, БҰҒАНАСЫ ҚАТТЫ
Есейді, өз күнін өзі көретіндей жағдайға жетті. ~ Жас кезінде, әсіресе, әскери міндетін өтеп, буыны бекіп, бұғанасы қатып келген кезде, екі иығына екі кісі мінгендей, көрікті де сымбатты, аса қайратты жігіт еді. О.Бөк. ~ Иә, буыны бекіп, бұғанасы қатпай жатып қой қырықты, қырманда дән сапырды. БАҚ ~ … әйтеуір, ауыр-ауыр екі шелек буыны бекіп, бұғанасы қатпаған жеткіншектердің екі иінінен зілдей басып, онсыз да тапал бойды төмен тартар еді. Ш.Мұр.
БУЫНЫ БЕКІДІ
Есейді, әлденді, аяғына тұрды. ~ Жоқ, бір кезде, әсіресе буының бекіп үлгермеген жас күніңде ізің түскен, қуанып-сүйінген не опынып-күйінген жерлерге қайта айналып соқпасаң, көңіл құрғыр көншімейді екен. О.Сәрс. ~ «Тұрымтай он сегізде тұрмыс құрса да кеш емес. Оған дейін әбден буыны бекіп, үй шаруасына үйренсін. Болашақ жеңгесінен тұрмыс-тіршіліктің сырын түйсін, — деп ол әлі алмаған әйелін көз алдына елестетіп қояды. Б.Тоғ.
БУЫНЫ (БУЫН-БУЫНЫ) ҚҰРЫДЫ
Тұла бойы әлсіреді. * Бір кезде снарядтың шыр көбелек айналған шапшаңдығы азайып, оның шоқиып отырған аюдың күшігіндей боп бойы керінді де, сәлден соң, буыны құрып, әлі біткендей, сылқ етіп құлай кетті. Ә.Нұрш. * Бірақ қыз сабырлы болған сайын менен сабыр кете бастады. Оның ақ саусақ, ақ білек, ақ мойнына көзім түскен сайын буын-буыным құрып, безгекке ұшырағандай бойым қалтырай түсті. Ә.Нұрш.
БУЫНСЫЗ ЖЕРГЕ ПЫШАҚ ҰРДЫ (САЛДЫ)
Орынсыз қолқа салды; осал тұсына қолын батырды.
~ Қали кеңкілдеп күліп тұрып-ақ буынсыз жерден пышақ ұрып еді. Алшағыр от басқандай ыршып түсті. М.Қаб. ~ Буынсыз жерге пышақ ұрма, – деді директор әскери қатқыл үнге көшіп. – Онсыз да осының, өзі аз қылмыс емес. Экзамен тапсырмаған балаға куәлік беріп… Тексеру шықса не болады?! Ш.Мұр. ~ Жүзтайлақ. Күйіп кеткірдің зілдісін… Тілімді қайрайын деп пе едің? Мөржан. Буынсыз жерге пышақ салған соң қайтейін… М.Әу.
БУЫНСЫЗ (ҚЫЗЫЛ) ТІЛ
Ділмарлық, шешендік туралы. ~ Өз сөзінен езі қорқып кеткен Жапекең кілт тына қалды. «Не ойлап отыр?» дегендей Елтайға көз құйрығын салды. Буынсыз қызыл тіл еңіске салса төске озбай ма, қызды-қыздымен тым әрі сілтегенін кеш ұқты. М.Қаб.
БУЫНҒА ТҮСТІ
Елжіретті; балқытты, сөзін өткізді. * Содан кейiн орайын келтiрiп жиi кездесiп тұруға тырысатын. Жайдары, ашық мiнез. Бетiн қайтарып көрген емес. Бұл да буынға түсiп, қалай сөйлеудi бiледi ғой. Екеуi тез тiл табысып кеткен. Т.Сәук. * «Жай ма? Жұмысың тыныш па?»—қандай рақат, қандай жақсы!.. Осы сөздердің буы буынға түсіп, тарағанша бақырайып отырды да, бір мезетте аспаннан түскендей дүңк етті. — Жинал! М.Қаб.
БУЫНА СЕМІРДІ
Болмашы себеппен кеудесін керіп, ішпей-жемей мас болды, күптенді.~ Бәрі де Жылқайдардан буына семіріп, сыртқа шықса кеуделерін соғады. Зәуде бір арғын-қыпшақтың ауылын торып, бір үйір жылқы алып қайтса, үйге сыймай күпінеді… З.Шүк. ~ Атақ-абыроймен ғылым жасалынбайды. Әсіресе тоқыраудың мырза аспанынан жауған жылтыр темірдің буына семірмей-ақ қой. Т.Сәу. ~ Қазағымның патшасына қуат берсін, Құдайым! Көзі отты, сөзі түкпірлі, құжырлы көрінеді. Түбі жаман болмас… Елдің бетін бері қаратар… «– деп әжей қиялының буына семіріп, көңілі түлеп, күңкілдеп тұр. Т.Рыс.
БУЫНА СЕМІРГЕН БҰҚАДАЙ
Өз-өзінен күптеніп, күбідей ісінген адам туралы. ~ Жұрттың көбі жұмыссыз болса да санақ алған жерден шықпайды. Сылқылдаған босбелбеу, арамтамақ, буына семірген бұқалардай мырзалардың баққаны күнде кешке ойын, күлкі, сауық, қызойнақ, ән салу, өлең айту. С.Сей.
БУЫНА ПІСТІ
Мастанды, біреуді (бірдеңені) мақтан тұтып, даурықты. ~ Қауiптенуiнiң жөнi бар. Бұл өзi қиян түкпiрде өз буына өзi пiсiп, талпынып кәсiп қылмай азып-тозуға бет алған ауыл. Т.Сәу. ~ Соңғы жылдары бұл адамдарда басқа руларды бойларына теңгермейтін үр– кеппе мақтаншақтық, кеуделеріне нан піскен астамшылық байқалатын– ды. Өз бастарына билік қонбаса да, соның шоғына жылынып, буына пісіп жүргендер… Қ.Жұм.

