Ашудан жүзі сұрланып, түтігіп кетті. ~ Мырқының жүзі сұрланып кетті. Бет-аузы түтігіп, қалш-қалш еткен бойы маған жақындай түсті. — Бала, аузыңа ықтият бол, әмесе сотталып кетесің! Т.Бер. ~ Бұларға көрші — қырық-елу қадамдай жерде өз үйін тігіп жатқан Сейілхан ағам да осының бәрін көріп тұр екен, мәз болып қарқылдап күліп келе жатыр. Ақкүміске қамшы қатты батып кетті білем, бет-аузы түтігіп долданып күйеуін жерге көтеріп ұрды. Т.Ахт. ~ Бұрқ еткен ызадан атаманның түк басқан бет-аузы қисайып кетті. Шабатын аюдай гүрілдеп қорбаң-қорбаң жақындай берді: — Ей, жабайы киргиз, не оттап тұрсың? Мен сенің бір қолың түгіл, өзіңді қазір екі бүктеймін! Т.Сәу.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
БЕТ-АУЗЫ ҚИСАЙМАЙ
Ұялмай-қызармай, беті бүлк етпей. ~ Ұртазы қайтадан Қарағандыға келген соң: — Сен бәйбіше болып отыра бер, төрт балаң бар, енді саған не керек, мен өзім сүйген жас Зиямен қызық өмір сүрейін, — деп ол бірде, бет-аузы қисаймай тура кетті. Б.Қыд.
БЕТ-АУЗЫ БҮЛК (БЫЛШ, ШЫЛП) ЕТпеді
Жүзінен ешқандай да бір қобалжудың, не ұялудың белгісі байқалмады. ~ Нені бүлдіруші едім, -деп Әкім жымиып Тәкеңе қарады.- Ағамыз айғырдай болмаса да тайға есесін жібермейді дедім. Сол-ақ,-деді, бірақ бет-аузы бүлк еткен жоқ. Әрине, Әкімнің айтқаны басқадай еді, мен әдеп үшін жұмсартып отырғаным ғой. Қ.Ысқ. ~ Жапыкең бет-аузы бүлк етпестен кірпігін қақпай, көзін бажырайта қадап тұрып: – Жоқ, оны шал қытайлар мен сарттарға сатып жібереді,– деді. Ж.Шәк. ~ Әй, ит-ау, бізге неге айта салмадың?- деп торсылдаған Қомшаға ол бет-аузы былш етпей: — Сендер уланып қала ма деп өзімді құрбандыққа шалып едім ғой,-дегені. Қ.Ысқ. ~ Сонан соң Гриша бет-аузы шылп етпестен Қазбекті әлгі жерде жатып келіп мақтаған. Жаңабеков дегенін бригада, совхоз, ол түгіл аудан жастарының маңдай алдысы екен. М.Қаб.
БЕТ-АУЗЫ БІР УЫС
Бет-жүзі шөкімдей ғана. ~ Кішкенебай жүк қоймасында жұмыс істейтін кісі. Жасы қырыққа таяу болса керек. Шошақтау иегінде бір түйір сақалы бар, бет-аузы бір уыс адам. Мұрны жүзіне лайық — шошақ. Х.Ес. ~ Бастықтың бір уыс бет-аузы аппақ қырау көмген алтайы түлкі тымақтан әзер танылады, аяздан ұшы көгерген құс мұрны ғана Мәсек екенін айтып тұр. Н.Сер. ~ Апай есікті сарт еткізіп жауып, сыртынан кілттеп қойды. Адуын арынын есіктің ішіне қалдырып, бері қарай апай мүлдем басқа адам боп бұрылды – бет-аузы бір уыс боп бүрісіп, белі бүгілген кәрі кемпір. Аяғын тәлтіректеп әзер басады. Т.Сәу. ~ Құдай дәулетті берді, бірақ көңіл тар ғой, көңілді тар ғып қойғасын қайтесің, – деп нағашы – жиендік қылып, бет аузы бір уыс кішкентай қара шалды қажап отыр. Т.Әбд.
БЕТ- АУЗЫ КӨНЕКТЕЙ (ІСІК)
Бет-жүзі суықтан әлде соққыдан дүрдиіп ісіп тұр; қып-қызыл, ісіңкі. ~ Ие, несін жасырайын, Масаңбай көрінгенге қолын жайып, сызды тротуарда отыр екен. Бет-аузы көнектей, қасында бір бос шыны жатыр. Тұқыл аяғын балдағының үстіне салып көрінгеннің етегіне жармасады. С.Шай. ~ Шал да, науша жігіт те бет-аузы көнектей, көзі қып-қызыл, өсіңкі сарғыш шашы ит ойнақтаған қоғадай ұйпақ-тұйпақ қырықтардағы орта бойлы, ашаң адамға таңырқай қарасты. Н.Сер. ~ «Көнек демекші», — деп Сұлтан күбір ете қалды. Табанда қөңілі тоза түсіп, жыларман халге келді. Ендігі дерті — қарындасы. Бет-аузы көнектей. Аяқ-қолы добалдай. Жиырмасына дейін үйде отырды. Ә.Тар. ~ Бет-аузы көнектей ісік; тоңып бүрісіп, үйдің бұрышындағы пешке арқасын сүйеп мұңайып, терең ойға шомған адамша Күлпаш отыр. Б.Май. ~ Бірақ сіріңке тұтатқан Асан, жылаған даусынан болмаса, кескінінен Ботагөзді де, Қалиманы да таныған жоқ. Ботагөздің бет-аузы көнектей ісік және сағалданған қанның жолақ-жолақ ізі. С.Мұқ. ~ Бет-аузы көнектей ісік; тоңып бүрісіп, үйдің бұрышындағы пешке арқасын сүйеп мұңайып, терең ойға шомған адамша Күлпаш отыр. Б.Май.
БЕСТІ ҚЫМЫЗ
Бірнеше түн сақталып, әбден бабына келтірілген қымыз. ~ Отағасының оқыс үні шығады. «Құйсаңшы — бесті қымыздан көні кеуіп келген өкіл мырзаға, ыстық шайға аузын күйдірмей!» Д.Дос. ~ Осының алдында тана қанып ішкен бесті қымыздың әсері ме, Ли- шансың сонау алыс тарих беттерін ой көзімен шолып, көсіле сөйлеп тұр. Қ.Жұм. ~ … діндар профессор «кешкісін бесті қымызға қанып жатқан, кұшағына кірген жұмыртқадай бәденді қызды бауырына тартып, құшырланып иіскепті… ой, рахат-ай!..» Д.Дос.
БЕСТІ АЙҒЫРДАН ДА ШАҚАР
Аяусыз қаталдық, жөнсіз ұрыншақтық туралы. ~ Әйтеуір бесті айғырдан да шақар оқытады. Қожасы бар болсын, оның басын ауыртқалы отырғам жоқ, әшейін аузыма түсіп жатыр. Ж.Айм.
БЕСТІ АЙҒЫРДАЙ
Күшіне мінген, айбатты. ~ Біздің партиямыздың үрдісі солай – бесті айғырдай Бісекеміздің тізіміне іліккен сұңқылдардың бәрі ертең-ақ төбе-төбеге шоқиып-шоқиып отыра қалады, вот! Ғ.Қаб. ~ Естимісің, Әбділхан, ағаңның ән салғанын, бесті айғырдай кісінеуін қарашы? Әне, ана салдақы қыздың жауабын тыңдадың ба? Ұят-ай, өлім-ай! Ш.Айт. ~ Автостансаның алдында кездесе қалған екеу бесті айғырдай шұрқырасып қалысты. Ғ.Қаб.
БЕСТЕН ТУҒАН АЙДАЙ
Жіңішке, имек пішіндес. ~ Ал, Рәуіш жай ғана қыз, емес–ау, сұлу қыз ғой. Қараңызшы: қасын қараңызшы, бестен туған айдай имиіп, жіп–жіңішке боп қиылуын. Ғ.Сл.
БЕСІН НАМАЗ
Бес уақыт намаздың бірі. ~ Ақсақалдар әңгімесі біткен кезде, бесін намазы да болып қалған екен. І.Ес. ~ Денесі осында жатыр, басы жоқ, — деді. — Мойнына қыл арқан салып атуға алып шыққанда, бесін намазымды өтеуге мұрсат беріңдер, сонан соң не істесеңдер де еріктерің, маған енді бәрібір депті. Қ.Ысқ. ~ Ал, ендеше бесін намазына ұйыдым», — деді де әлгі сұсты кісі сырт киімін, кебісін шешіп, мұның қолына ұстатты, мешіт ішіне еңкейіп еніп кетті. Д.Дос.

