Кек сақтады; тісін қайрап, іштен тынды. ~ Жаназаға жиылған жұрт о жер, бұ жерде топтанысып отырғанда, бұл оқиға жайынан неше түрлі бал ашып, аңыз қылысты. Біреулері: — тегі ақсақалға азуын басқан біреу басып берді ғой. Ж.Айм. ~ Тоқайдың осы қылығына жұмыскердің көбі-ақ азуын басады. Тек азу ғана басады. Әйтпесе одан асырып Тоқайға қылар қайрат жоқ. I. Жанс. ~ Сталиннің Шыңдубәнге қолқанат қып жіберген парлаушы коммунистерінің бірі болатын. Алашқа азуын басқан адам. Т.Рыс. ~
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЗУЫН БАТЫРДЫ
Зорлық көрсетті, қолынан келген қастықты аямады.~ Сағынай асына шақырылмағанына өлердей күйініп жүрген болыс осы арада азуын аямай-ақ батырды … С.Жүн. ~ – Кәрі қасқыр саған азуын батырам демес, Ұлпан егер – десе, өзіме хабар айт, оның мұқалған тістерінің тұқылын қағуға шамам келеді. – деді. С.Мұқ.
АЗУЫН КӨРСЕТТІ
Қажыр-қайратын танытты, сұсын байқатты. ~Тым болмағанда ит жығыспен беріспей, әйтеуір азуын көрсетіп, бір ырылдасып қалар еді. Ж.Айм. ~ Қанша мүләйiм, қанша мүттәйiм болып отырды десең де, ол да өлiспей берiспесiн сездiрiп, азуын көрсетiп қалды. К.Сег. ~ Осы тұста: «мынау қайтеді- ей, баса көктеп қайда барады- ей!» дейтін қызғаныштың қызыл иті де әлгі тілеулестеріңнің ортасына қосыла кетіп, бірақ жымын білдірместен «бір орайы келгенде оңбай сүріндірермін» дейтін бақай есеппен азуын көрсетіп- ақ үлгереді. Қ.Жиен.
АЗУЫН ҚАҚТЫ
Сазайын берді. ~ Жат жұрт талағанда да жарамызды жалап жазған Қаратай едік, ағайынның азуын қағуға да шамамыз жететін шығар. Қ.Ысқ.
АЗУЫН ШАЙНАДЫ
Өкініп, кіжініп қалды; күйінді, ызаланды. ~ Жүрегі аузына тығылып, қысылып қалды. Төбелесуге әлі жетпейді. Болыстың
жігітімен қалай төбелессін? Азуын шайнап қала берді. Ж.Айм.
АЗЫ МЕН ТОЗЫ
Ел ішінің ең кемі, бейшара, сорлысы, кедей-кепшігі. ~ Кенжекей өзін ақ жаулықты әйелдердің ішіндегі азы мен тозы деп ойлайтын. Алғаш рет ол өзінің сұлу тәнін көрді. Ә.Нұрп. ~ Ал ұтылсаң, ішер ас, киер киімге жарымайсың. Өз қатарыңның азы мен тозы боласың. Ә.Нұрп. ~ Балықшы ауыл атансақ та, құдайға шүкір, жұрттың азы мен тозы емеспіз. Ә.Нұрп. ~ — Шық! Жоғал, жексұрын! — Өзің жексұрын. Жер басқан жанның азы мен тозысың. Ертең қойныңдағы байыңды тартып алады. Сонда көрермін сенің әуселеңді… Ә.Нұрп.
АЗЫҚ ҚЫЛДЫ
1. Өнеге санады, рухани байлық ретінде пайдаланды. ~ Молдаш мұғалімің орысшадан таза еді. Медреседен шыққаннан бергі азық қылғаны — «Қазақ» газетінің жазған сыңаржақ үгіті болатын. Б.Май. ~ — Кімнің балалығы қайда қалмады дейсің!.. — Қайдан білейін, маған жұрттың бәрі бүгінгі тірлігіне баяғы балалығын азық қылатын сияқты. Қ.Ысқ.
2. Қорек етті.
~ Бақтығұл күнде бір үлкен аң атып әкелетін. Үй іші соны азық қылушы еді. М.Әу.
АЗЫП ТУҒАН
Тумысынан бұзылған, жатырынан кем туған. ~ Алаштың алдын қара тұман жапқан, Мынау орыс обыр ол еміп жатқан. Заман азған шағында адам азбақ, Көп ерлер жаумен бірге елін шапқан. Кешегі Абылайдан азып туған Уәли анау қарт қатынмен басы қатқан. Шормаңдай шолтаңдаған шолақ билер Орыстың шекпеніне елін сатқан. М.Жұм. ~ Келешектен ұялсаңдаршы! Күйіп кеттім ғой, шыдай алмадым ғой! Айтпайын десем де қоймадыңдар ғой, түге, азып туған мұндарлар! – деп тұра жөнелді. Ж.Айм.
АЗАР КӨРДІ
Жәбір көрді, қиындық кешті. ~ Ағайыннан азар көріп отырып, назарыңды тіктеп қадағың келмегені – ірілігің, естілігің – ау! Сол ниетіңе – ақ құрбан неге шалмаймын, – деп Жомарт орнынан атып тұрып тысқа беттеді. С.См. ~ Қалқоз болу өз еркіміз екен, ертеңнен бастап қыбайда қалған қыстау-қияуымызға қайтайық. Азар көріп, азат болғанша, басымыз байлауда болғанмен малымыз айдауда болғаны жөн емес пе. Б.Қыд.
АЗУ ТІСІН (АЗУЫН) ҚАЙРАДЫ (ШЫҚЫРЛАТТЫ)
Өшікті; тістене кіжінді, сұс көрсетті. ~ Тырп етті-ақ, аспан астына қанды көзін қадап, тапжылмай аңдып жатқан алапат аждаһа азу тісін оқыс қайрағандай айналасы қарш-қарш етіп қоя береді. Ә.Кек. ~ Азу тісін сындырып жіберетіндей, шақыр-шұқыр тістеніп, етпетінен гүрс құлады. Ә.Кек. ~ Тершіген беті ызадан лау — лау жанады. Тұла бойы жеңілденіп алған бұлшық еттері шиыршық атып бір арсы — гүрсі айқасқа тіленеді. Күн ұзақ күттіруден ойылып іскен аяғының ауыруы сезілмейді. Азу тісін қарш-қарш қайрап, кішкентай жылан көзі шырадай жанып жанығады. С.Ел.

