Қара қылды қақ жарған турашылдық, әділдік хақында. ~ Ал қыпшақ Төре би бұл от тісті, орақ ауызды, өр көкірек, адалынан қақ жарылған адуынды би емес. Ол тілі жұмсақ, діні қатты, бар саясатын өз басынын абыройлы болуына құрған би. І.Ес.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АДАМ БОЛМАЙСЫҢ
Біреуге қатты кейіп, сен енді түзелмессің, осы кеткенің кеткен д.м. айтылатын нала сөз. ~ — Сен бе, сен! Түк адам болмайсың. Басыңда саңлау жоқ. Сені пішенге шықсын. Машинаның өреліне отырсын. Соғыстан бұрын оқыған дейтін кім? М.Сүн. ~ — Әй, сен адам болмайсың. Еркек деген қазаннан алып тамақ жей ме екен?! Отыр әрі. Қ.Ысқ. ~ — Ай, мына түріңмен адам болмассың! Оқу оқиын деп жүрген сен жоқ, көше кезіп, қалтаға түсіп шпана болып кетесің әлі! Айтпады деме! Отыр орныңа! Д.Дос. ~ — Ой, атадан кем туған ит. Сен бе… сен асыраса да адам болмайсың. Ойбай-ау, бұл қара нар Науан ағамның көзін көрген ата малы емес пе еді. Ә.Нұрп.
АДАМ (АДАМЗАТ) АТАУЛЫ
Бүкіл адам баласы; жалпы халық. ~ Тым-тым шығандап ұшқан тырнаның үні тұрмақ‚ кәнтөжін қылған “керман” соғысының арқасында адам атаулының ащы даусы мен тұщы тілін естімес мылқау кепке түскен. Оған да тәуба! Қ.Жиен. ~ Жүйрік, шаба жөнелсе адам атаулыға қарасын көрсетпейді. М.Мағ. ~ Минуттар сағатқа жалғасты. Маған осылай көрінді. Әшірді, өзімді, Жамалды, ең аяғы осыған қарап отырған асханадағы адамзат атаулыны жек көріп кеттім. М.Қаб.
АДАМ (АЗАМАТ) ҚАТАРЫНА ҚОСТЫ
Аяғынан тұрғызды, ел санатына кіргізді, адам қылды. ~ Үш жыл оқ астында жүріп одан да аман қалдым. Мына сендерді не ішем, не кием дегізбей тәрбиелеп, адам қатарына қостым. Қ.Жұм. ~ Сонда Итжемес күнде алдарына барып жүрген ескі көзтаныста. ~ Шам жанған соң отағасы тағы да: ─ Әкеңе қарызым көп еді, – деді күрсініп. – Жетелеп жүріп жеткізді, сүйрелеп жүріп адам қатарына қосты. Сені көрген сайын аруақ алдындағы қарығым есіме түседі де өзімнен – өзім қысыламын. Қ.Ысқ. ~ «Жаңылмас жақ, сүрінбес тұяқ жоқ» дейді. Жаңылған мен сүрінгеннің қолтығынан демеп, азамат қатарына қосып жібермесек, біздің азаматтығымыз, қала берді, тіпті елдік дәстүріміз қайда? О.Сәр.
АДАМ (КІСІ) БЕТІНЕ ҚАРАЙ АЛМАДЫ
Ұялғаннан не жасқанғаннан жанарын төмен сала берді, біреудің көзіне тік қарай алмады. ~ …әйтеуір қазір Ақбасов тергеуші емес. Шолпан адам бетіне қарай алмайтын халде. Бұл сорлы әйелдің басына төнген қара бұлт емес пе? Х.Ес. ~ Жазған баланың назары төменшіктеп, кісінің бетіне тура қарай алмайды. Төмен қарап тостағанын созып тұр. С.Ел.
АДАМ АЙТҚЫСЫЗ
1.Керемет, ғажап, суреттеуге сөз жетпейтін. ~ Қарсы жағы Бошманды ала алмайтындарына көздері жетіп, енді әрі қарай жүрмек боп тұрғандарында кенет адам айтқысыз қатты жел тұрып, аралдың бір жағындағы суды қуып, біраз жерін қарайтып тастады. І.Ес. ~ Содан соңғы Имашпен істес болғаны осы жолы. Имаш Боқбасарға бұл жолы адам айтқысыз ұнады. Б.Май. ~ — Мен адам айтқысыз бір күшті кісі көрдім, — деді. І.Жанс.
2.Тым өрескел, жағымсыз д.м. ~ – Өздері ата-бабадан түсіп, адам айтқысыз тілмен боқтап-боқтап алады да, оған қарсы әділдік айтқан адамдарды сабайды, бұл қайдан келген жуандық?! Қ.Шаб.
АДАМ АЛАСЫ ІШІНДЕ
Адамның не ойлап, не қойғанын біліп болмайсың. ~ «Қайткен күнде де дабыра көтеріп, шу шығарып жату қажет болмас»,— деп түйді Сәрсенбай,— бірақ бақылауға алып, тексеріп те қойған жөн. Кім біледі, адамның аласы ішінде дейді атам қазақ. Ендеше… Ә.Тар. ~ Қайдан білейін, адам аласы ішінде ғой, түріне қарасам, иманмен қаптап қойғандай,— деді. Ә.Нұрп.
АДАМ АТА (АДАМ АТА, ХАУА АНА)
Діни ұғым бойынша жер бетінде алғаш пайда болған ер адам мен әйел. ~ Адам Атаның орашолақ тілмен лаждап жеткізген ілтифатына ырза боп кеткенде, тым құрыса, қазіргідей бомба жарып, темір тұяқ танкілер тапап жатса да мыңқ етпейтін құдайдың қара жері де емес, көк мұзға шалқалап жата кеткені тегін бе еді? Ә.Нұрп. ~ «Опасыз жалған дүние, кімдерден кейін қалмаған» деп әлсін-әлсін кайталап, сонау Адам атадан басталған адам ұрпағының небір асылдары, әлемді тітіреткен Сүлеймендей патшалары, Ескендірдей ерлері байыз таба алмаған бұл жалғаннан, ешкім де опа таппаған деп айтады. С.Ел. ~ Сөз адамның пайда болуынан басталып, біз білетін “Адам ата, Хауа ана” жайына қалды да, маймыл тұқымдас бір жануардан таралғанымыз жөнінде дәлелдер дамып, көбейіп отырды. Қ.Шаб.
АДАМ АУЛАДЫ
Біреуден пайда іздеу, алдап-арбау туралы. ~ Мұндағылар ұзақ жылдар өмір өткізіп, ғылымды пайдасыз ұзақ бахастар бірлән күнін өткізіп, мағишат дүниеде надан бір ессіз адам болып шығады да, ешбір харекетке лайықты жоқ болған соң, адам аулауға, адам алдауға салынады. Көбінесе мұндай ессіздердің насихаты да тасирсіз болады. Абай. ~ Өз ойында Тұл бойында Еш міні жоқ бендесіп, Түзде мырзаң, Үйде сырдаң, Сөзі қылжаң еркесіп. Бас құрасып, Мал сұрасып, Бермегенмен кетісер. Адам аулап, Сыпыра саулап, Байды жаулап жетісер. Абай.
АДАМ БАҚҚЫСЫЗ (МОЛ)
Есебі жоқ көп. ~ Мына Есілдің төменгі жағындағы қолтықта балық адам баққысыз мол. Ежелден солай. Сол араның қалың балдыры ма, әлде тұйықтау бұрылыс болған соң ба, әйтеуір сол тұста қысы-жазы алабұға мен мәукіл жыпырлап жатады. Сол жерді казак-орыстар қазына тарапынан жылда бір рет күзге қарай бекітіп тастайды. С.Жүн.

