Халықтық өлшем, көштің бір күнде жүріп өтетін қашығы. (10-15 шақырымдай.) ~ Үш мың үйдей қазақ еді сонда кеткен, Кемшілік ғаріптерге кебін-кетпен. Бір көш жер Жетіобаға қалған шақта, Шаңдатып қалың дүңген қуып жеткен. «Үркін-Қорқын». ~ Өзін осы төңіректің итіне дейін жақсы көреді. Әншейінде атты жолаушы көрсе, бір көш жерге дейін үріп қуып тастайтын қырдың сақ төбеттері Дәулеттің аяғына жығылып, бұлаңдап сала береді. Ә.Кек.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
БІР КӨРУГЕ ҚҰМАР (АСЫҚ)
Бір кездесіп, көзайым болуды арман қылды. * Керекудің жігіті Амантайды өз жеріне бастап алып барды. Кереку пристаныңда жүрген жұмысшылар Амантайды естіген екен, және ол туралы неше түрлі ертегілер тарап, оны бір көруге бәрі де құмар екен. С.Мұқ. * Қуат аға! Атағыңызды сырттай естіп, бір көруге мен де құмар едім. Сол іңкәр құмартумен өтермін де, — деп сөзін бітіргенде көзіне мөлтілдеп жас үйірілді. С.См. ~ Және бұл екі кісінің де Демежанды сырттай білетінін, тіпті бір көруге құмар болып жүргенін, бүгін оңтайлы сәтті пайдаланып, әдейі ертіп келгенін де сөз арасына қыстырып жіберді. Қ.Жұм. * Әсіресе лепірген сезіммен ұлының жүзін бір көруге асық. С.Смат.
БІР КӨРУГЕ ЗАР (БОЛДЫ)
Көзден тайған жақынымен кездесуі мұң болды, қайта қауышуды арман қылды. * Күнбаланы күймелі арбаға салып, жан көзіне көрсетпей қойған. Дәл қасындағы сүйіктісінің жүзін бір көруге зар болып, Жаманбай қатты күйінген. С.Ом. * Темір тор мен темір нар‚ қалайы тостақ пен қалайы қасықтан жерінген ол өсіп тұрған көк өскінді бір көруге зар болды … Қ.Түм. * Әлде Ақлимаш та мына шопанның жұбайы құсап азап шегіп жатыр ма? Ұшып барып, ұшып келем деп еді- ау Ақиқат. Ақлимаш қазір өзінің Ақантайын бір көруге зар болып жатқан шығар. Қ.Ысқ. * Оң жақта шаршауына үкі таққан қызыл күрең патсайы шымылдық керулі тұр. Дидарын бір көруге зар еткен қалыңдық сол шымылдықтың ар жағында… Қ.Жұм. * Бір жағы Айжанды келекелеп, күле сөйлеген: – Мына байғұс отыр ғой, бір көруге зар болып… Ал мен кеше кеште қасына барып, біраз отырып қайттым. Қ.Жұм.
БІР КӨРІМІ
Бір жақсысы. * Көптен бері көрінбей кеткен Көпжасар келе қалсын. Бет-аузы көнектей ісік. Бір көрімі, бүгін онша қызу емес. Т.Рыск. * Ақыры он алтыдан он жетіге аяқ басқанда-ақ, әйелі өлген, алпамсадай дәу қара жігітке тұрмысқа шыққан. Бір көрімі тіршілікті, шаруақор жан. Т.Рыск.
БІР КӨРГЕННЕН
Бірден, салған бетте. * Сол жылы қыркүйек айында республикаға басшы болып, Филипп Исаевич Голощекин келді. Ақын оны бір көргеннен ұнатқан жоқ. Қ.Жұм. * «Шынымен мен оны ұмыта алмаймын ба?- деді ол мың қайталаған сұрағына тағы оралып.- Сонда, мен оны… Жоқ, мүмкін емес, бір көргеннен қалайша құлай берілуге болады?» Д.Ис. * Бәрін бір көргеннен кесіп-піше салу оңай. Сен асықпай бағала. Ж.Аяз.
БІР КӨЙЛЕКТІ (ИТКӨЙЛЕКТІ) БҰРЫН ТОЗДЫРДЫ
Азын-аулақ үлкендігі бар. * Жастар, жолдастар, сендер коменес болсаңдар да, қазақсыңдар ғой. Қазаққа бәріміз қызмет етеміз деп жүрміз… Қашаннан бері етіп те келеміз… Сендерден гөрі бір көйлекті бұрын тоздырдық қой: қазақтың жайын жақсырақ білеміз десек, мақтанған болар ма екеміз,— деп «осы сөзім қалай шығып кетті?» дегендей, Тыпаң бәрінің бетіне жағалай бір қарап қалды. Ж.Айм.
БІР КӨЗІНЕН ҚАН, БІР КӨЗІНЕН ЖАС ТАМДЫ
Ыза мен ащу, өкініш пен нала бойын бірдей биледі. ~ Кеше апарып ана үстірттегі зиратқа жерлеген. Қожам айтып келді, Дұрды-Назар бейшара бір көзінен қан, бір көзінен жас ағып жылап отыр деп. Жыламағанда қайтсін енді. Т.Сәу. ~ Бір көзінен жас ағып, бір көзінен қан тамып зарлаған жырау қаңғалақтап еліне қарай жөнейді-дүр. Т.Сәу.
БІР КӨГІ БІР КӨГІНЕ ІЛІНДІ
ӘЗЕР КҮН КӨРІП ЖҮР Д.М. ~ Ал ұзақты күн түсiнбегенiн түсiндiрiп, бұлармен ырғасып отыруға мұғалiм байқұста мұрсат қайда, ол да бiр көгi бiр көгiне iлiнiп, шықпа, жаным, шықпамен жүрген адам, мөлшерлi сабағының өзiн өткiзiп болғанша үйдегi мал-жаным не боп қалды екен деп ине ұшында қылпылдап тұрғаны. Т.Сәу.
БІР КІСІДЕН КЕМ ЕМЕС
Ешкімнен кем емес, жұрт қатарлы д.м. ~ Даусыма аспандағы құс айналар, Құбылып тоты құстай төңкерілген. Антұрған, құдай қане, жасырмай айт, Сөзім жоқ бір кісіден кем көрінген. Біржан сал. ~ Оның жорамалдауынша, «Нұртай бір кісіден кем жігіт емес те, сондықтан, оның көзіне шөп салмауы дұрыс та болған шығар. Енді жесір қалды. С.Мұқ.
БІР КІСІДЕЙ
Әжептәуір; жеткілікті мөлшерде, басқадан кем емес. * Мәдияр қыстың азабын да, отбасының жалғыз ілігін де бір кісідей тартты биыл. Т.Рыс. * Қазір, құдайға шүкір, онда бір кісідей дәреже де, билік те, тіпті дәулет те табылады. Ә.Кек. * Құдыреті күшті құдай билік пен байлықты бірдей бергесін Бексұлтан оның рахатын да бір кісідей көріп жүр. С.Дос. * Жазушы жайлы жақсы білетін сияқтысыз ғой?! — Иә, бір кісідей білемін! — Бойын мақтаныш сезімі биледі. Д.Рам. * Дүниедегі ең қиын араб тілін бір кісідей білесің. Ағылшынша түпнұсқадан Эрнест Хэмингуэй, Теодор Драйзерді оқып түсінеді деп естідім. Д.Дос.
