а) Дәстүрлі өлшем, бір саусақтың қалыңдығындай. ~ Терімен тері болып қалған түйенің көңі қол күшіне көнбейді. Құтылу үшін пышақ керек. Ал құлдың қолына пышақ ұстатпайды. Қалыңдығы бір елі түйенің көгіне саусақ батпайды… З.Шүк. ~ Есіл тасығанда арнасы толып қалған қара су, сол кемерінен ала жаздай бір елі төмен түспейді. С.Мұқ.
ә) Титтей де. ~ Қосшы жігіттің шынанда да жаны жоқ шығар. Үш күн бойы бір елі ажырамап еді, міне, тағы да қасында жүр бәйек болып. Т.Сәу.
б) Қап-қалың. ~ Менің бәтіңкем болса, ФЗО берген былғарысының қалыңдығы бір елі, аяққа да сондай жайлы, су жаңа мынау деген жұмыскер бәтіңке еді. Б.Соқ. ~ … ал құмда семірген малдың майы сүрленген майдай көкпеңбек боп, бір жапырағын жесең жүрегіңе шық етіп тие қалады, сиыры мен қойының сүтіне, қалыңдығы бір елі қаймақ тұрады, бірер аяғын ішсең, қымызы түгіл айраны да мас қылып ұйықтатып тастайды… Расында да солай екен!.. С.Мұқ. ~ Енді, міне, дел-сал болып, өзімді өзім әрең сүйреп келе жатырмын. Аяққа қонған шаңды қарашы, бір елі. Шіркін-ай, осы бойда барып, күмп етіп өзенге қойып кетер ме еді. Б.Соқ.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
БІР ЕЗУЛІК
Өз сөзінен басқаға құлақ аспайтын қыңыр, қисықтық. ~ Бірақ көп ұзамай арада ай өтпей біздің кім екенімізге жұрттың көбінің көзі жетті деп шамалауға болады. Абатқа обал болды-ау, менің бір езулігім оған да кесірін тигізіп, кесел келтірді-ау деп кейде қысылып та қоямын. Б.Қыд.
БІР ЕЗУЛЕП КҮЛДІ
Сыңар езумен күлді; мысқылдай, кекете жымиды. ~ О да бухгалтер. Бас шайқады. Бір езулеп қана жымиды. Қабағы қайта кіржиді. М.Қаб. ~ Ши– амбы бұрынғысынан сәл жұмсарған қалып танытып, бір езулеп кекете күлді. Қ.Жұм. ~»Еңбек», «жартылай әскери тәртіп» Рүстемге түк әсер етпеді. Бір езулеп кекесінмен жымиып қойды. М.Қаб.
БІР ЕЗУЛЕДІ
Қиғаштап, қия тартты. ~ Зайыбы ғұмырында шаужайына оралып, жолына бөгет болып, әйелдік мінез көрсеткен емес– ті. Енді ғой, түтінімді жалғастырып, қара шаңырағыма ие болды деп қуандырған Ұлы дертеден бұзылған аттай бір езулеп, қисаңдайтынды шығарыпты. К.Сег. ~ Қараш атын бір езулеп, қияға салып қиғаштап бара жатып көз тастағанда, Торы алаяқ дөңес басына құйымшағы сүмпиіп, мықшыңдап, шатқаяқтап шыққан секілденді. Т.Әл. ~ Ауылға қарай тұра шапқан екеуге әлдеқайдан бір сұр төбет қосыла кетіп, Шемишев атының басына не бола алмай, бір езулеген ат ауыл сыртына шығып кетті. Өзі аттан түсіп қала жаздап қопақтап барады. Б.Қыд.
БІР ЕЗУ
Қыңыр, сыңар жақ. ~ Қалшан түкті қара айғырға мінген біреу атының басын тура мектептен бір-ақ тартты. Қара айғыр бір езу жылқы екен, бет алдына шауып, шаужайлап, иментіп алуға көнбейді. Б.Қыд. ~ Кіші қолтоқпақтай болса да, тілді, сұсты адамның алдында шоферлер ығып жүретін. Қанша бір езу болғанмен Вася Дерягин да енді қарсы дау айта алмады. С.Жүн.
БІР ДҮРКІН
Бір мәрте, бір рет. ~ Қыз пәлендей тілге келіп жатпастан шал сілтеген бағытқа жөнеле беріп, артына бір қарап алды да шоқаң етіп бұта түбіне отыра кетті, сосын кешікпей қайта тұрып, тағы да бір дүркін шалға көз қиығын тастады. Қ.Ысқ. ~ Жаңағы Валяны теуіп жіберетін неміс қайтадан ауыз гармонын ойнай бастап еді, ұрысқақ Мусяны көріп неге мәз болғанын құдай білсін, гармонын аузынан жұлып алып, қарқылдап тұрып күлді де, бауырындағы автоматын сыңар қолымен көтеріп, Мусяға қарай дыр еткізіп бір дүркін атып жіберді. Т.Ахт.
БІР ДУАН ЕЛ
Бір аймақ ел. * Бір кезде Арғынның бір дуан елін басқаратын аға сұлтандық бар-ды. Оған Құнанбай қызығып барып, бастық болған. М.Әуез.
БІР ДӘННІҢ (ТАРЫНЫҢ) ҚАУЫЗЫНА СЫЙҒЫЗДЫ
Айтқанын істетіп, айдағанына жүргізді, озбырлық көрсетті, бидайдай қуырды. * Әттең, не керек, хандық дәуіріміз жоқ, әйтпесе, мен оларды бір тарынын қауызына сыйғызар ем! – дегенін Шоқан құлағымен естіген. С.Мұқ.. * Дайрабай туыстарын сәскеге шейін күтті. Бір үйге кіреді, бір далаға шығады. Ауылдағы үлкен-кішіні бір тарының қауызына сыйғызып, бидайықтай қуырды. З.Шүк..* Рахим бектің еті тірі екен, алтын тәжді кигені сол, елді бір тарының қауызына сыйғызып әкетіп еді. Қазір де қуырып, қусырып барады… З.Шүк.
БІР ДӘНДІ БӨЛІП ЖЕДІ
Шектен асқан сараңдық, кедейлік, үнемшілдік туралы. * Татымайтын қайтемін тамағыңды Тарта тұршы алдымнан табағыңды! Тақуа едің бір дәнді бөліп жеген Тартынбай қүй андағы арағыңды!.. — деді Бескемпір. Қ.Ысқ.
БІР ДӘЛДАҒА ДА ЖОҚ
Ақысын берсең де табылмайды. * Иә, сонымен қыс қатты болды. Жерден қайран болмады. Қара мал қолға қарады. Аз ғана пішенді аз күнде-ақ бітіріп алды. Бір уыс шөп бір ділдаға да жоқ. Жұттың аяқ шенінде шенді басты үйлер азығын да тауысты. Ж.Айм.
