Бірыңғай, бір сипатты, сыңар жақты. ~ «Мысль изреченная есть ложь» деп Тютчев айтпақшы, бір жақты ой айтуға ұмтылу, не бір жақты сезім әуезіне салынып кету де жалғандыққа жетелері ләзім. Ш.Сари. ~ Ал «Құмырсқа- қырғын» мен «Қос ағаш», «Тағдыр жазуы», «Күмбез», «Оралу», «Бір нәзік сәуле», «Ең үздік оқушы» әңгімелерінің тұспалы мен емеуріні қатпар- қатпар. Бір жақты, бір сезімді, бір түйсікті кейіпкер жоқ. Т.Жұрт. ~ Мәлике еркектердің көпшілігінің басында дәл қәзір өтіп жатқан тек бір жақты процестерді байқап, ұрлана Сәргелге қарады.Оның кеңірдегіндегі поршень жайлап өңешіне барып қайтты. Д.Ис.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
БІР ЖАҚСЫ ЖЕРІ (БІР ЖАҚСЫСЫ)
Оңды жағы; көңілге медеу болатын тұсы. * Қай ауылға келсе де, аттарын милиция, агент, инструктор мініп кетеді. Не жаңа апарып тастап келіп тұрады. Бір жақсы жері — Қызыл шырпыдан Баянға қарай қайтып бара жатқан «Трамоттың» көлігі кездесті. Ж.Айм. * Ең жақын үйге кіргізіп бар киімін шешіп, үстін тегіс спиртпен ысқыладық. Ауызы дорбадай ісік. Сөздің нобайын ғана айтады. Бір жақсы жері оң қолы сау екен. Б.Қыд. * … зәресі ұшқан бейшаралар көзі адырайып, өкірген күйі басы ауған жаққа безе жөнеледі. Көк бұқа, бір жақсысы, жеңілген жауын қумайды. Т.Сәу.
БІР ЖАЙЛЫ БОЛДЫ (ЕТТІ )
Жағдай шешімін тапты; әрі-сәрі болмай, бір жағына шықты, әлдебір жұмысты тындырды, көңілі жайланды. * Бірақ ол кезде Ақбілек етжей-тегжейін сұрағандай болған жоқ, жатса, тұрса, әкесінің өзгеруіне уайымдады ғой. Енді көңілі бір жайлы болды. Ж.Айм. * Көктемге жетер ме, жаз шықса, күн жылынса, «тым құрса туған жеріме қайтып жетіп, бір жайлы болсам!» деген арманды да бүгін Әбіш анықтап айтқан. М.Әу. * Онша асығып не қыласың?-деді Әлжан,- қазір немістер кейін шегінуде ғой. Сен майданға барғанша соғыс та бір жайлы болып қалар. І.Есен. * Міне осындаймын, бірдеңені шындап ниет етсем, қашан соны бір жайлы етіп тындырмай, еш тыншымаймын. Б.Соқп.
БІР ЕСЕПТЕН
Бір жағынан, бір реттен. ~ Тіпті, көлденең жұрт құрлы: «Көктемде аман-есен көрісейік!» деген жоқ. Қарасы өшерде ғана артына бір-екі рет жалтақтап қарады… Бір есептен Борайқұлдікі дұрыс. «Бәрің бірдей қойшы болсаң құл боларсың, Бәрің бірдей тойшы болсаң тұл боларсың» деген рас. Т.Әлімқ. ~ Бір есептен бұл сөзіңнің де жаны бар,- деді Сәрсенбай ат өтті ыңғай көрсетіп, — бірақ иемденіп отырған жерін Нұртай өліспей бере ме бізге? C.Ом. ~ Қалада қалам деген сөзің бір есептен жөн сияқты, бірақ көңіліңе келмесін, сен аттың құлағында ойнайтын ер азамат емессің, төмен етекті әйелсің, мына заманның ыңғайы белгісіз, жел оңынан тұра ма, солынан тұра ма? С.Мұқ.
БІР ЕСЕБІН ТАПТЫ
Айла қылып, бір қиындықтың шешуін, амалын тапты. ~ Содан кейін Жұматай олай шарлап͕ бұлай шарлап кеп͕, ақыры бір есебін тапты͘. М.Әу. ~ Нұреке, кімнің айран ішері, кімнің шелек жалары белгісіз? Әрине малды тоғытқанда оны жайып салып отыру емес, бір есебін тауып сіңіріп жіберу қолыңыздан келер деп отырмыз. Барымтаны қазақ бүгін көріп пе. Қай ұры пайданы жанына басқан?! С.Жүн.
БІР ЕРНІМЕН ЖЕР ТІРЕП, БІР ЕРНІМЕН КӨК ТІРЕП
Жыр-дастандарда жиі кздесетін, аттың не ердің ерекше үлкендігін, күшін, адуын мінезін сипаттайтын теңеу. ~ Бір сарғыш ат келеді Жауған күндей сіркіреп, Жарылған жердей күркіреп, Бір ернімен жер тіреп, Бір ернімен көк тіреп. Үркер, қорқар мал емес, Бұлаққа басын салады. «Ер Қосай».
БІР ЕМЕС, ЕКІ ӨЛДІ
Өлгеннен жаман қорлық көрді. ~ Қарагөз. Жоқ жаным… Атама оны!.. Сен ертең мені ұзатқан жерге келесің. Тіпті мені барар жеріме де апарып саласың. Әйтпесе бір емес, екі өлгенім… М.Әу. ~ Әбдінің әкесі мен шешесі бір өлмеді, екі өлді. Баласынан қаралы қағаз келгеннен гөрі мынау ауыр соқты. Жұрт «қайтеді, ақыры баталарын беріпті» десті. К.Қаз. ~ Мен де, Ольга да құлап қалған балаға тұра жүгірдік. Оны жерден тұрғызып бетіне қарадық. Бала Советтің аузынан түсіп қалғандай, айнымайды. Міне, шырағым, біз бір өлмедік, сөйтіп екі өлдік. Б.Қыд. ~ Ш ы н а с ы л Қандай сұмдық іс көрдім, Бір өлмедім екі өлдім… Қуарған дүние, неңді алдым? Бар қорлыққа мен көндім… М.Әу.
БІР ЕМЕС, ЕКІ ЕМЕС
Қайта-қайта қайталанған көрініс туралы; бірнеше мәрте. ~ Әй, осы неге былшылдай бересіңдер, бір емес, екі емес. Мен жайып жүрген қойды сен де бағып жүрсің. аузыңды қу шөппен сүртесің де отырасың. Т.Әбд. ~ Өзің, өзің мінген арық атың айнала берсе, айнала берсе, бас айнымай қайтеді. Бір емес, екі емес, жүз рет, мың рет, бас айналайын дегенде ұмытып қаласың … Ш.Мұр. ~ Жұрттың көбі жасырып айтқаныңды қайдам, асырып айтқаныңа кәдімгідей сенеді. Дұрысы, өзін сендіреді. Бір емес, екі емес, күніне әлденеше мәрте мақтай берген соң сезімнен сергектік қашады, ұятты ұйқы басады. И.Сап.~ Сыртымнан біреулердің аңдып жүрмесіне кім кепіл. Өзгелердің алдын орап кетуім бұл бір емес, екі емес. Жетер! Қ.Жиен. ~ Бала, дегенмен байқа! —деді бір уақытта. — Бір емес, екі емес, алдымнан кес– кестеп шыға бердің. Есіңде болсын, мен жолымды кескен адамды ұнатпаймын… Қ.Жұм.
БІР ЕЛІ ҚАЛМАДЫ
Жанынан кетпеді. ~ Әне, аттыларға қайыру бермей киіп–жарып өте шықты, сәйгүлік қулық Роксана соңдарынан бір елі қалатын емес. Үшеуі жұлдыздай аққан күйі қоршаудың ашық қақпасынан сыртқа атылды, енді оларға қай тұлпар жетсін. А.См. ~ Тіпті бала жастан біртоға, бұйығы өсті. ауылды алатайдай бүлдіретін алаңғасар тентек ұлдардың тобына қосыл– май, әкесінің қанжығасындағы жанторсығы секілді, таңды таңға ұрып, бір елі қалмай ере беретін. О.Бөк.
БІР ЕЛІ АУЗЫНА ЕКІ ЕЛІ ҚАҚПАҚ ҚОЙДЫ
Үндмедеді, сырын ашпады. * Жан пендеге жақын тартып жуысудан, сырласып іштесуден тиылып, бір елі аузына екі елі қақпақ қойып алған Боранқұл түрмеде дағдыланған ғадетіне басып, шалдың тұсынан өте берген. Ғ.Біл.
