Бірталай алыс, шұбалаңқы жол. ~ Тіршілік – тек әдемі ұран емес, Сондай-ақ құстың бәрі қыран емес. Дүмпуіл атаулы кіл лаң емес, Бір қиыр жол да үнемі бұраң емес. Жұб.Мол. ~ Бір айдай керей жүріп Кашмир барды, Тізімдеп бойымызды метрге алды. Әлде де барар жолың ілгері деп, Бір қиыр қарағайлы жолға салды. «Үркін — Қорқын».
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
БІР ҚАУЫМ ЕЛ (ЖҰРТ)
Саны біршама адам. ~ Болыстың бәрі шырқ бұза бермес. Бірақ бәрі бірдей елдік ойлайды, ұлыққа сатпайды деп те айтуға болмайды. Ертең мен бір боз қасқа айтып сойып, бір қауым елді жиғалы отырмын. Албан болыстарының бәрі де сонда келер. М.Әу. ~ Аяқ астынан бір қауым ел астаң-кестең болды. Ызы-шу, жылаған бала, айқай-ұйқай. Қараңғыда лапылдай жанып жатқан отқа лап қойған жұрт бір-бірін тыңдап та, түсініп те жатқан жоқ. Ү.Жлк. ~ Көптің бәрі осында боп тұр ғой. Соның жоруын сұрамақпын сендерден. Өзім өлсем де, бәрін естіп, көріп жатырмын. «Кенесары өлді» деп соңымнан ерген бір қауым жұрт аза тұтып күңірене жөнелді. І.Ес.
БІР ҚАУЫМ
Бірер, азғана. * Оны қырылдата қылқындырып, талықсытып тастады да, табалдырықтың алдына көлденең сұлатып, кеудесіне мінді. Бір қауым асықпай отырып ентігін басты. Т.Рыс. ~ Мылтық даусы зор болса да бір-ақ адамға тиеді. Бұл зеңбірек емес. Ал келе жатқан қолдың зеңбірегі жоқ көрінеді. — Онысы дұрыс болған екен. — Карабін мен іштесердің оқталуының өзі бір қауым уақыт. Ал садақ дегеніңіз… І.Ес.
БІР ҚАСЫҚ СУДЫ БӨЛІП ІШТІ
Қиын-қыстау кездерде соңғысымен бөлісті. ~ «Жылама, – деді жеңешем, – құдай жар болса, бір қасық суды бөліп ішіп, біз де ел қатарына қосылармыз. Неге жылайсың, жылама», – дейді. Т.Әбд.
БІР ҚАРЫС ҚЫЛЫ БАР
Жүрегінің түгі бар; ештеңеден қорықпайтын батыл, ержүрек. ~ Жігіттің талай сүргінді көрген «бір қарыс қылы бар» дейтін жүрегі саз балшықты илеп келе жатқан атының аяқ басысымен жарысқандай дүрс- дүрс ұрып кетті. С.См.
БІР ҚАЛЫПТЫ (ҚАЛЫПТА)
Бірыңғай, біркелкі, өзгеріссіз. ~ Мойындау керек, қала өмірінде қара бастың қамынан басқа ешнәрсеге мән бермейсің. Көзіміз де, көңіліміз де, санамыз да үйренген. Бір қалыпты қозғалыс. М.Рам. ~ Қалың түк басқан жалаңаш кеудесі көтеріле басылып бір қалыпты қозғалады. С.Мұр. ~ Іс сөйтіп бір қалыпта жүре берді. «Жас қазақ» деген жастар ұйымын ашқанбыз. Ұйымның мақсаты: халық арасында заң, білім тарату және саясат істеріне қатысу. С.Сей. ~ Комитет ісі, жоғарғы айтқандай, бір қалыпта жүріп жатты. Жұрт басы ауырса да комитетке келетін болды. С.Сей.
БІР ҚАЛЫПТАН ШЫҚҚАНДАЙ (БІР ҚАЛЫПҚА ҚҰЙҒАНДАЙ)
Бір-бірінен айнымайды. ~ Бұратана халықтарға оның жаны ашып, еті ауырып отырады әрқашан. Сіз де сондай, бір қалыптан шыққандайсыз. С.Жүн.~ Мектепте де кінә бар. Барлығы қағаз бойынша. Бала біткенді бір қалыпқа құйғандай етіп шығаруға құлшынады кеп, өршеленеді кеп… С.См. ~ Алла-Тағала адамдардың бәрінің басына ноқтаны бір қалыптан шығарған да, ал сол бастың ішіндегі миды әрқилы жаратқан. Ш.Мұр. ~ Таңертеңгілік олар саябақта атпен қыдырады, күндіз таныстарымен әңгіме айтып уақыт өткізеді, шай ішеді. Күлкілері де бірдей, сыпайыгершіліктері де бір қалыптан шыққан. Біз үшін олар парақталып біткен кітап. О.Уай. ~ Неліктен бәрің бір қалыптан шыққансыңдар? − деп күйзелгендей болады. Ш.Мұр.
БІР ҚАЛЫПТА ТҰРМАЙДЫ
Өмір қатып қалған нәрсе емес, ұдайы өзгерісте болады. ~ Олар өлмес, бәрі бірдей жоғалмас, әзер болса, аз күн бейнет тартар. Бірақ дүние бір қалыпта тұрмас, көктен түскендей бір «керемет» болар. Ж.Айм. ~ Бірақ ол өмірдің бір қалыпта тұрмасын сезсе де, нақақ қандардың киесі ұрған рақымсыз империяның арада не бәрі жарты ғасыр өтпей омырыла құлайтынын… білген жоқ. Қ.Жұм. ~ Әрине, мен бұл туралы көп ойландым. Бірақ бұдан ештеңе шықпайды. Мүмкін, ол бала туар, әлде тірі, әлде өлі болар. Өмір бір қалыпта тұрмайды ғой, алға қарай жылжи беретін нәрсе. Талай қиыншылықтар болар. Талай армандар болар. Б.Бұл.
БІР ҚАЛЫПҚА ТҮСТІ (ТҮСКЕНДЕЙ)
Әлдебір үйреншікті, дағдылы, біркелкі жағдайға келді. ~ Бұрқ-сарқ қайнаған өтпелі дәуір бір қалыпқа түссін, қанды көбігі тарап, сорпасына дәм кірсін. Қ.Жұм. ~ Алдыңғы төртеу бір қалыпқа түскендей бірінен–бірі қалысар емес. Сайма–сай қимылдап, сап түзеп барады. Көкем қатар бұзбайын деп қанша тырысса да болмады. Б.Мом. ~ Ол қазір мына заманнан роман жазамын деп жанықпайды. Бұрқ– сарқ қайнаған өтпелі дәуір бір қалыпқа түссін, қанды көбігі тарап, сорпасына дәм кірсін. Шүкір, романды бір кісідей– ақ жазды ғой. Қ.Жұм.
БІР ҚАЛЫПҚА СЫЙМАЙДЫ
Белгілі бір түсінік, өлшем, сипаттамаға сай бола бермейді, олардың кез-келгенінен әлдеқайда күрделі. ~ Адам деген өте күрделі ғой, мінез-құлқы бір қалыпқа сыймайды. Жазушылар айтатындай, бір біразға тықпалай алмайсың… Ә.Әл.
