Ұятқа қалдырды, әшкереледі, өтірігін шығарды. ~ Ең дұрысы, бұл сеньора аяғын жұтып қойған әлгі сөзімді толық айтып беруге мәжбүр етпесін мені, әйтпесе, құдай ақы, шын сөзім, бетін аймандай қылам, одан соң не болса о болсын. М.Серв.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
БЕТІН АЙДАЙ ҚЫЛДЫ
Әшкереледі, ел алдында масқаралады, қарабет қылды, бар қылмысын жұртқа жариялады, бетіне басты. ~ Бәрі де жаңағы айтқандай: «Оразбайдың бетін айдай қыламыз, айыпты етеміз, сол айып-қиыбымен Абайдың аяғына әкеп жығамыз», – дескен еді. М.Әу. ~ Елді қан қақсатып бар сұрқия қаскөйлігін панасыз жігіттердің басына төккен болыс қылығын әшкерелеп, жұрт алдында бетін айдай етіп, жерлеуді ойлады. С.Жүн.
БЕТІН (ЖҮЗІН) ЖАС ЖУДЫ
Екі көзінен жас сорғалады. ~ Солай ма, Қасымым. Біліп ем сенің мейірбан жан екеніңді, — деп ол жас жуған бетін бетіме басып, жауыннан соң ашылған аспандай жадырады… Н.Сер. ~ Қадишасын баурына қысып, екі бетінен кезек–кезек сүйіп, мәз болып қалған. Осылай құшақтарын жазбай, беттерін жас жуып екеуі біраз тұрған. І.Ес. ~ Әлде, қуанып, әлде, қорқып, қалш-қалш етіп, түк басқан салалы саусақтарымен жас жуған жүзін жасырып еңірей берген. С.Сағ.
БЕТІН (БЕТІНЕН) ҚАҚПАДЫ
а) Қарсы болмады, оң қабақ танытты. ~ Жалпы ел-қауымның ауқымына еріп, жұрт қатарлы Көлбаршын басына көшіп орнығуға көңіл білдірген отыз үй байлардың да бетін қаққан жоқпыз. С.Ом. ~ Мен тағдырыма ерегісіп… сосын жастық па, табиғат талабы ма… келіп жүретін. Көңілім шын қаламаса да бетін қақпаушы ем. Н.Сер.
ә) Еркіне жіберді, еркелетті. ~ Ол өзі Отан соғысының мүгедегі болатын. Бұл артельде мүгедектердің бетін ешкім қақпайтын еді. С.Шай. ~ Әкесінің алты ұлының ең кішісі де осы – Құлақай. Сондықтан да оны жасынан-ақ еркелетіп, бетін қақпай өсіріпті. ҚЕ. «Құлақай». ~ Бір жағы немере ағаларынан да көреді осы қыздың, не ұл емес, не қыз балаға лайық мінезі жоқ, еркекшора болғанын: ағекеміздің көзі деп, бетінен қақпай жіберген. Ш.Құм.
БЕТІН (БЕТ-АУЗЫН) ШИЕДЕЙ ҚЫЛДЫ
а) Кісі бетіне қарай алмайтындай қылды, масқарасын шығарды, әшкере қылды. ~ Кесіп алсаң, қан шықпайтын кәззап еді. Біреуін оқудағы баласына салған. «Алдым» деп жас шопандардың сыртынан қол қойған. Өз бетін аямаған кісі бетін шиедей қылады. М.Қаб. ~ «Құдайдан қорықпаған қарабет… Өзіңнің екі бетіңді ғана емес, шешеңнің екі бетін қосқанда төрт бетті шиедей қылдың ғой, сен…» деп түңілді. АҚ («Күнә кепиеті»).
ә) Бетін қанға бояды. ~ Не жау сені жермен жексен етіп таптап кетуі керек, не жаудың бетін шиедей қылып сенің ілгері бастырмай ұстап тұруың керек. Ә.Нұрш. ~ Қабаған ит ол! — деп баж етті Катерина Ивановна, — Алексей Федорович, сіз мені неге ұстап қалдыңыз, әйтпегенде мен оның бет-аузын шиедей қылатын едім ғой! Ф.Дост.
БЕТІМЕН ҚОЯ БЕРДІ
Жүгенсіздікке жол берді, өзіне бағынышты елге билік жүргізе алмады. ~ Ротада тәртіп жоқ. Жауынгерлерді бетімен қоя бергенсіңдер. Ертең немістер шабуылға шықса рота төтеп береді деп қазір айта алмаймын. Т.Ахт. ~ Ендеше қарауындағы жұртты бетімен қоя бергенің үшін сен де құр қалма. Саған да бір атан түйе айып кесіледі! — деді бет қаратпас суық ажармен. Қ.Жұм.
БЕТІМЕН кетті (КЕТКЕНДІК)
Шектен шыққан жүгенсіздік туралы; жөн-жосықсыз кетті. ~ Адам жүгенсіз бетімен кетсе, адамдыққа лайықсыз талай қылмысты істейді. Сондықтан адам жалпыға бір канонға (закон) мойын үсынуға керек. Ж.Айм. ~ Қоғам бетімен кетті ғой, қарындас. Қолында билігі бар, қалтасы томпақтар үшін екі дүние — бір қадам боп тұр ғой, қарындас. Қ.Түм. ~ Соғар да екеуін соққысына жығар. Бақташысыз бетімен кеткен қой емес, қағушысы бар дөңгеленген ел екенін білсін. Білсін де тынсын. С.Смат.
Ардан, ұяттан безгендік; жөнсіздік, көргенсіздік. ~ Алдабергенов жолдас үшін Совет үкіметінің заңы, партияның қаулы-қарары жүрмей ме? Жоқ, жолдастар, бұл бас бұзарлық, бұл бетімен кеткендік. С.Бақ. ~ Батыс елдерінде оқушыға мектепке еркін киініп, сынып ішінде еркін жүруге, тіпті мұғаліммен сөзге келуге рұқсат етілген. Бұл бетімен кеткендік. Бұған жол бермеу керек. Ұстазды сыйлау қажет. Н.Наз.
БЕТІМЕН ЖІБЕРДІ
Жаман жолдан тия алмады; тізгінді босатып алды, ырқына жіберді. ~ «Апырау, айнала тола егін екенін біле тұра, малды бетімен жіберген қай қостаппағыр екен» деп кіжінді. С.Мұр. ~ … саған өкпем жоқ, тәңірім, беттен қақпай бетімен жіберген кенже ұлың едім, ұлы іске машықтанбай, мынау сартаптанған өңірді көк желекке бөлемей, ұлып қалдым. О.Бөк. ~ Әй, дегенмен, жастардың көпшілігін өз бетімен жіберіп, дүниенің парқын сезінуден адастырып алдық- ау, тәрізі. С.См.
БЕТІМЕН ЖЕР БАСТЫ
Ұяттан жерге кіре жаздады. ~ Жапар iнiсiне түсiн бермей алдыға қараған қалпы мұз құрсанып, сұлқ отыр. Оның iстеген iсiне өкпелi, тiптi, ағайын-туғанның алдында ұятқа қалып, бетiмен жер басқанын ұғындырды. Ә.Ыб. ~ Ояу жатыр. Бұл – анық. Бірақ өкпелі. Күндіз одаққа барғанын, бетімен жер басып кері қайтқанын осы үнсіздіктен білді. Өлген деген – осы. Өкіріп жылағысы келді. С.Әб. ~ Ертеңіне Ханбибі Шонаевнаның алдында отырды бетімен жер басып. С.Досж. ~ Жағада кір жуған әйелдерге де тура қарай алмай, бетімен жер басып жүргенде, Жолдыбай ұрын келген соң, өткелден өткен Қымбат, кекететіндермен кездескенде маңғазсып, оларға басын изеп паңданып өтетін. Т.Рыс.
БЕТІМЕН (БЕТ-БЕТІМЕН) КЕТТІ
Жүгенсіз кетті. ~ Балаға елжіреп жұмсақ қарайсың. Бала деген қоймен бірдей, қатал болмасаң бетімен жайылып кетеді. Н.Сер. ~ «Мүлікті тəркілейді, тоқалдарды тартып алады», – дегенді, байы кетсе, қызметкерлердің де бетімен кететінін ұқпайды-ау, ұқпайды. С.Досж. ~ Қарамаса, бақпаса өз бетімен кетпегенде қайтеді. Т.Сәу. ~ «Балаларыңыз қайда?»- десем, қолын сілтейді. Бәрі бет-бетімен кеткен. Аналарының хабарын да алмайды. Д.Ис.

